ഭീഷ്മപ്രതിജ്ഞ: കുരുവംശത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയ ആ വലിയ ത്യാഗം

യമുനാതീരത്തെ ഇളംകാറ്റിന് അന്ന് കസ്തൂരിയുടെ മത്തുപിടിപ്പിക്കുന്ന ഗന്ധമുണ്ടായിരുന്നു. ഒഴുകുന്ന നദിയുടെ നേർത്ത ശബ്ദമൊഴിച്ചാൽ പ്രകൃതിപോലും എന്തോ വലിയൊരു ദുരന്തത്തെ പ്രതീക്ഷിച്ച് നിശ്ശബ്ദയായതുപോലെ. ആ നദീതീരത്തെ ഒരു ചെറിയ കുടിലിന് മുന്നിൽ, ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ കിരീടാവകാശിയായ ദേവവ്രതൻ എന്ന യുവരാജാവ് തലയുയർത്തി നിൽക്കുന്നു. സ്വർണ്ണഖചിതമായ രാജവസ്ത്രങ്ങളും സൂര്യപ്രഭയുള്ള മുഖവുമുള്ള ആ യുവാവിന് മുന്നിൽ, ചുളിവ് വീണ മുഖവും കൂർത്ത നോട്ടവുമുള്ള ദാശരാജാവ് എന്ന മുക്കുവത്തലവൻ അല്പം പോലും കൂസലില്ലാതെ നിൽക്കുകയാണ്. ലോകം മുഴുവൻ കാൽക്കീഴിലൊതുക്കാൻ കെൽപ്പുള്ള, സാക്ഷാൽ പരശുരാമനിൽ നിന്ന് വരെ ആയുധവിദ്യ പഠിച്ച ആ വലിയ യുവയോദ്ധാവ് ഒരു സാധാരണക്കാരന്റെ മുന്നിൽ യാചകനെപ്പോലെ നിൽക്കുകയാണ്. തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട അച്ഛന്റെ കണ്ണീരൊപ്പാൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യാഭിലാഷങ്ങൾ സാക്ഷാത്കരിക്കാൻ. പക്ഷെ, ആ നിമിഷത്തിൽ ദേവവ്രതൻ എടുക്കാൻ പോകുന്ന ഒരു തീരുമാനമുണ്ടായിരുന്നു. ഭൂമിയും ആകാശവും ഒരുപോലെ നടുങ്ങിയ, വരുംകാല ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രത്തെ ചോരയിൽ മുക്കിയ ഒരു തീരുമാനം. കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധമെന്ന മഹാദുരന്തത്തിന് അന്ന്, ആ യമുനാതീരത്തെ നനഞ്ഞ മണ്ണിൽ വിത്തുകൾ പാകപ്പെടുകയായിരുന്നു.

അച്ഛന്റെ കണ്ണീരും മകന്റെ സ്നേഹവും

ഗംഗാദേവിയുടെയും ശന്തനു മഹാരാജാവിന്റെയും വീരപുത്രനായ ദേവവ്രതൻ സർവ്വഗുണ സമ്പന്നനായിരുന്നു. വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും ആയുധവിദ്യയും സാക്ഷാൽ വസിഷ്ഠനിൽ നിന്നും പരശുരാമനിൽ നിന്നും സ്വായത്തമാക്കിയവൻ. ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ അടുത്ത ചക്രവർത്തിയായി ജനങ്ങൾ അവനെ വാഴ്ത്തിപ്പാടി. കൊട്ടാരത്തിലെങ്ങും എപ്പോഴും ഉത്സവപ്രതീതിയായിരുന്നു. എന്നാൽ, ആ സന്തോഷകരമായ അന്തരീക്ഷം പെട്ടെന്നൊരു നാൾ മാറിമറിഞ്ഞു. എപ്പോഴും പ്രസന്നവദനനായി, പ്രജകളുടെ കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധിച്ചിരുന്ന ശന്തനു മഹാരാജാവ് പെട്ടെന്ന് കൊട്ടാരത്തിലെ ഏകാന്തതയിലേക്ക് ഉൾവലിഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉറക്കം നഷ്ടപ്പെട്ടു. എപ്പോഴും നെടുവീർപ്പുകളോടെ, എന്തോ വലിയ നഷ്ടം സംഭവിച്ചവനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം അന്തപ്പുരങ്ങളിൽ അലഞ്ഞുനടന്നു. രാജസദസ്സുകളിൽ അദ്ദേഹം മൗനിയായി.

തന്റെ അച്ഛന്റെ ഈ വല്ലാത്ത മാറ്റം ദേവവ്രതന്റെ ഹൃദയത്തെ വല്ലാതെ ഉലച്ചു. എന്ത് സംഭവിച്ചുവെന്ന് നേരിട്ട് ചോദിക്കാൻ അവന് കഴിഞ്ഞില്ല. ഒടുവിൽ അവൻ രഹസ്യമായി കൊട്ടാരത്തിലെ വിശ്വസ്തനായ തേരാളിയോട് വിവരങ്ങൾ തിരക്കി. “എന്റെ പിതാവിന് എന്താണ് സംഭവിച്ചത്? ഏതെങ്കിലും ശത്രുരാജ്യങ്ങൾ നമ്മെ ആക്രമിക്കാൻ വരുന്നുണ്ടോ? അതോ അദ്ദേഹത്തിന് എന്തെങ്കിലും അസുഖം ബാധിച്ചോ?” ദേവവ്രതൻ ഉത്കണ്ഠയോടെ ചോദിച്ചു.

തേരാളി തലതാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു, “അങ്ങനെയൊന്നുമല്ല യുവരാജാവേ. അന്ന് നമ്മൾ യമുനാതീരത്ത് നായാട്ടിന് പോയപ്പോൾ ഒരു സംഭവം ഉണ്ടായി. അവിടെവച്ച് മത്സ്യഗന്ധി എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന, സത്യവതി എന്ന അതിസുന്ദരിയായ യുവതിയെ രാജാവ് കണ്ടിരിക്കുന്നു. അവളുടെ ശരീരത്തിൽ നിന്നും വമിക്കുന്ന ദിവ്യമായ കസ്തൂരിഗന്ധം മഹാരാജാവിന്റെ സമനില തെറ്റിച്ചിരിക്കുന്നു. രാവും പകലും അദ്ദേഹം അവളെക്കുറിച്ചാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്. അവളെ തന്റെ പത്നിയാക്കാൻ അദ്ദേഹം അതിയായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”

ഇത് കേട്ടപ്പോൾ ദേവവ്രതന് ആശ്വാസമാണ് തോന്നിയത്. “പിന്നെന്താണ് മഹാരാജാവ് അവളെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരാത്തത്? ഒരു രാജാവിന് തന്റെ ഇഷ്ടം നടപ്പിലാക്കാൻ ആരുടെ അനുവാദമാണ് വേണ്ടത്?” അവൻ ചോദിച്ചു.

തേരാളി ഭയത്തോടെ പറഞ്ഞു, “അതത്ര എളുപ്പമല്ല പ്രഭോ. അവളുടെ പിതാവ് ദാശരാജാവ് ഒരു വലിയ വ്യവസ്ഥ വച്ചു. സത്യവതിയിൽ ജനിക്കുന്ന പുത്രനായിരിക്കണം ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ അടുത്ത രാജാവ് എന്ന്. അങ്ങയെപ്പോലൊരു യോഗ്യനായ അവകാശി നിൽക്കുമ്പോൾ, ആ വാക്ക് നൽകാൻ മഹാരാജാവിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അങ്ങയോടുള്ള സ്നേഹവും സത്യവതിയോടുള്ള കാമവും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധമാണ് അദ്ദേഹത്തെ കാർന്നുതിന്നുന്നത്.”

അച്ഛന്റെ സ്നേഹത്തിന് മുന്നിൽ തന്റെ കിരീടം ഒരു തടസ്സമാകരുതെന്ന് ആ നിമിഷം തന്നെ ദേവവ്രതൻ തീരുമാനിച്ചു. സ്നേഹനിധിയായ ആ മകൻ രണ്ടാമതൊന്ന് ചിന്തിക്കാതെ നേരെ യമുനാതീരത്തേക്ക് തന്റെ കുതിരകളെ പായിച്ചു.

യമുനാതീരത്തെ വിലപേശൽ

ദാശരാജാവിന്റെ കുടിലിന് മുന്നിൽ സ്വർണ്ണരഥം വന്നുനിന്നപ്പോൾ മുക്കുവർ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങളണിഞ്ഞ യുവരാജാവ് അവരുടെ ഇടയിലേക്ക് നടന്നുചെന്നു. ദേവവ്രതൻ നേരെ ദാശരാജാവിന്റെ മുന്നിലെത്തി അങ്ങേയറ്റം വിനയത്തോടെ തന്റെ ആവശ്യം അറിയിച്ചു. “എന്റെ പിതാവിന് വേണ്ടി ഞാൻ അങ്ങയുടെ മകളെ ചോദിക്കാൻ വന്നതാണ്. എന്റെ അച്ഛന്റെ സങ്കടം എനിക്ക് കണ്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. അങ്ങ് ആവശ്യപ്പെടുന്ന എന്തും ഞാൻ നൽകാം. ദയവായി സത്യവതിയെ ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ മഹാറാണിയാക്കാൻ അനുവദിക്കുക.”

ദാശരാജാവ് വളരെ തന്ത്രശാലിയായിരുന്നു. രാജാക്കന്മാരുടെ വാഗ്ദാനങ്ങൾ വെറും ജലരേഖകളാണെന്ന് അയാൾക്കറിയാമായിരുന്നു. അയാളുടെ കണ്ണുകളിൽ സ്വാർത്ഥതയുടെ തിളക്കമുണ്ടായിരുന്നു. “യുവരാജാവേ, അങ്ങയുടെ പിതാവിന് എന്റെ മകളെ നൽകുന്നതിൽ എനിക്ക് യാതൊരു എതിർപ്പുമില്ല. പക്ഷെ, അവൾക്കൊരു മകൻ പിറന്നാൽ അവനായിരിക്കണം സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കേണ്ടത്. അങ്ങ് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അത് സാധ്യമല്ലല്ലോ. അങ്ങ് നാളെ രാജാവായാൽ എന്റെ മകളും അവളുടെ മക്കളും കൊട്ടാരത്തിലെ വെറും ദാസന്മാരായി മാറില്ലേ?”

ഒട്ടും മടികൂടാതെ, സൂര്യനെ സാക്ഷിയാക്കി ദേവവ്രതൻ ഉറച്ച ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു, “ഇതാണോ അങ്ങയുടെ തടസ്സം? എങ്കിൽ കേട്ടുകൊള്ളുക, ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ സിംഹാസനത്തിലുള്ള എന്റെ എല്ലാ അവകാശങ്ങളും ഞാനിതാ എന്നെന്നേക്കുമായി ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. സത്യവതിയുടെ പുത്രൻ തന്നെയാകും ഈ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അടുത്ത ചക്രവർത്തി. ഇത് എന്റെ വാക്കാണ്.”

കൂടിനിന്നവർ ആ ത്യാഗം കണ്ട് ആശ്ചര്യപ്പെട്ടു. ഒരു സാമ്രാജ്യം മുഴുവൻ അച്ഛന് വേണ്ടി ഉപേക്ഷിച്ച മകൻ! എന്നാൽ ദാശരാജാവിന്റെ മുഖത്ത് അപ്പോഴും സംശയത്തിന്റെ കാർമേഘങ്ങൾ മാറിയിരുന്നില്ല. അയാൾക്ക് ദേവവ്രതന്റെ വാക്കുകളിൽ വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, ഭാവിയിൽ വരാനിരിക്കുന്ന അപകടങ്ങളെക്കുറിച്ച് അയാൾ ചിന്തിച്ചു. അയാൾ കൂടുതൽ മൂർച്ചയോടെ സംസാരിച്ചു തുടങ്ങി.

ആകാശത്തെ നടുക്കിയ ആ ശപഥം

“യുവരാജാവേ, അങ്ങയുടെ വാക്കുകളിൽ എനിക്ക് പൂർണ്ണ വിശ്വാസമുണ്ട്,” ദാശരാജാവ് ഒരു കുടിലമായ ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു. “അങ്ങ് കിരീടം ആഗ്രഹിക്കില്ല, വാക്ക് പാലിക്കുകയും ചെയ്യും. പക്ഷെ, അങ്ങേക്കൊരു വിവാഹം കഴിക്കണമല്ലോ. നാളെ അങ്ങേയ്ക്ക് ജനിക്കുന്ന മക്കൾ അതിശക്തന്മാരായിരിക്കും. അവർക്ക് അങ്ങയുടെ ഈ വാഗ്ദാനത്തോട് യാതൊരു കടപ്പാടും ഉണ്ടാകില്ല. സിംഹാസനം തങ്ങളുടെ ജന്മാവകാശമാണെന്ന് പറഞ്ഞ് അവരും എന്റെ മകളുടെ മക്കളും തമ്മിൽ ഭാവിയിൽ ഒരു യുദ്ധം ഉണ്ടാകില്ല എന്ന് എന്ത് ഉറപ്പാണുള്ളത്?”

ഒരു നിമിഷം കാലം നിശ്ചലമായി. വായുപോലും ഭയന്ന് മരവിച്ചുനിന്നു. യമുനയിലെ ഓളങ്ങൾ പോലും ശബ്ദമുണ്ടാക്കാൻ മറന്നു. ദാശരാജാവ് ചോദിക്കുന്നത് ദേവവ്രതന്റെ വരുംതലമുറയെക്കുറിച്ചാണ്. അച്ഛന്റെ കാമത്തിന് വേണ്ടി സ്വന്തം ഭാവി മാത്രമല്ല, തന്റെ അസ്തിത്വം തന്നെ ഇല്ലാതാക്കണമെന്നാണ് ആ മുക്കുവൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ഏതൊരു സാധാരണ മനുഷ്യനും അവിടെവച്ച് ദേഷ്യപ്പെട്ട് പിന്തിരിഞ്ഞേനെ. അല്ലെങ്കിൽ ആ മുക്കുവനെ അവിടെവച്ച് വധിച്ചേനെ. പക്ഷെ നിന്നത് ദേവവ്രതനായിരുന്നു. ധർമ്മത്തിന്റെ മൂർത്തീഭാവം. തന്റെ അച്ഛന്റെ സന്തോഷത്തിനപ്പുറം മറ്റൊന്നും അവന് വലുതായിരുന്നില്ല.

അവൻ ആകാശം നോക്കി ഇരുകൈകളും ഉയർത്തി. കണ്ണുകൾ അടച്ചു. അവന്റെ ശബ്ദത്തിൽ ഇടിമുഴക്കത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യമുണ്ടായിരുന്നു.

“ദേവകളാണേ സത്യം, പിതൃക്കളാണേ സത്യം, ഈ കാണുന്ന പ്രകൃതിയാണേ സത്യം! ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ സിംഹാസനത്തിൽ ആര് ഇരുന്നാലും ഞാൻ അവർക്ക് കാവലായിരിക്കും. മാത്രമല്ല, ദാശരാജാവിന്റെ സംശയം നീക്കാനായി ഞാനിതാ മറ്റൊരു ശപഥം കൂടി ചെയ്യുന്നു. ഞാൻ എന്റെ ഈ ജന്മത്തിൽ വിവാഹം കഴിക്കില്ല. ആജീവനാന്തം ഞാൻ ബ്രഹ്മചാരിയായിരിക്കും! എനിക്ക് പിൻഗാമികൾ ഉണ്ടാകില്ല!”

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആകാശം നടുങ്ങി. പ്രകൃതിപോലും ആ ത്യാഗത്തിന് മുന്നിൽ തലകുനിച്ചു. ദേവന്മാർ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നും പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. ഇത്രയും ഭയാനകമായ, ഭീഷ്മമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞ എടുത്തതുകൊണ്ട് അന്ന് മുതൽ അവൻ ‘ഭീഷ്മർ’ (Bhishma) എന്ന് അറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. അച്ഛൻ ശന്തനുവിന് തന്റെ ആഗ്രഹസാഫല്യം ലഭിച്ചു. പകരം മകന് ലഭിച്ചത് ഒരിക്കലും പൊട്ടിക്കാൻ കഴിയാത്ത, സ്വയം തീർത്ത ഒരു ജയിലറയും.

ത്യാഗത്തിന്റെ മറവിലെ വരാനിരിക്കുന്ന ദുരന്തം

പുറമേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ ഭീഷ്മപ്രതിജ്ഞ വളരെ മഹത്തായ ഒരു ത്യാഗമായി തോന്നാം. അച്ഛന് വേണ്ടി സിംഹാസനവും കുടുംബജീവിതവും ഉപേക്ഷിച്ച ഉത്തമനായ മകൻ. എന്നാൽ മഹാഭാരതം (Mahabharata) സൂക്ഷ്മമായി വായിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് മനസ്സിലാകും, ആ പ്രതിജ്ഞയായിരുന്നു കുരുവംശത്തിന്റെ സർവ്വനാശത്തിന് തുടക്കം കുറിച്ചതെന്ന്. ഭീഷ്മർ എന്ന വ്യക്തി എടുത്ത ആ അന്ധമായ വാഗ്ദാനത്തിന്റെ അനന്തരഫലങ്ങൾ എന്തൊക്കെയായിരുന്നു? ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ച്ചപ്പാട് എത്രത്തോളം സങ്കുചിതമായിരുന്നു?

ഭീഷ്മർ സിംഹാസനം ഒഴിഞ്ഞപ്പോൾ, യോഗ്യതയില്ലാത്തവരും ദുർബലരുമായവർ ഹസ്തിനാപുരത്തിന്റെ രാജാക്കന്മാരായി. സത്യവതിയുടെ മക്കളായ ചിത്രാംഗദനും വിചിത്രവീര്യനും യാതൊരു ഭരണശേഷിയുമില്ലാത്തവരായിരുന്നു, അവർ അകാലത്തിൽ മരിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് വന്ന ധൃതരാഷ്ട്രർ അന്ധനായിരുന്നു, പാണ്ഡുവാകട്ടെ രോഗിയും. ഭീഷ്മരെപ്പോലെ ശക്തനും നീതിമാനും പ്രജാതൽപരനുമായ ഒരു രാജാവ് ഭരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, കൗരവരും പാണ്ഡവരും തമ്മിലുള്ള ശത്രുതയോ, ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ മരിച്ചുവീണ കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധമോ ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല.

താൻ എടുത്ത പ്രതിജ്ഞയോടുള്ള അന്ധമായ കൂറ് കാരണം, സ്വന്തം പേരക്കുട്ടിയായ ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപം രാജസദസ്സിൽ നടന്നപ്പോൾ പോലും ഭീഷ്മർക്ക് നിസ്സഹായനായി തല കുനിച്ചിരിക്കേണ്ടി വന്നു. സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവൻ അധർമ്മം ചെയ്താലും അവനെ സംരക്ഷിക്കുമെന്ന ആ പഴയ വാഗ്ദാനം, ഭീഷ്മരെ അധർമ്മത്തിന്റെ പക്ഷത്ത് കൊണ്ടെത്തിച്ചു. അമിതമായ സ്നേഹവും അതിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന വിവേകശൂന്യമായ ത്യാഗവും എങ്ങനെ വലിയ ദുരന്തങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുമെന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ് ഭീഷ്മരുടെ ജീവിതം. അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ത്യാഗമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ദീർഘവീക്ഷണമില്ലാത്ത ഒരു വാശിയായിരുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാവിയും തന്റെ വ്യക്തിപരമായ ഒരു ശപഥത്തിന് വേണ്ടി അദ്ദേഹം ബലികഴിച്ചു.

ഇന്നത്തെ ജീവിതത്തിലെ അന്ധമായ വാഗ്ദാനങ്ങൾ

ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് നടന്ന ഈ ഇതിഹാസ കഥ ഇന്നത്തെ കാലത്തും വളരെ പ്രസക്തമാണ്. ആധുനിക മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിലും ഇത്തരം നിരവധി ‘ഭീഷ്മപ്രതിജ്ഞകൾ’ നമ്മൾ കാണാറുണ്ട്. സ്നേഹത്തിന്റെയോ, കടപ്പാടിന്റെയോ, അല്ലെങ്കിൽ അഭിമാനത്തിന്റെയോ പേരിൽ നമ്മൾ പലപ്പോഴും മറ്റുള്ളവർക്ക് വേണ്ടി നമ്മുടെ ജീവിതം ഹോമിക്കാറില്ലേ?

നമ്മുടെ ചുറ്റും നോക്കിയാൽ ഇത്തരം അന്ധമായ ത്യാഗങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണാം:

• മാതാപിതാക്കളുടെ അന്ധമായ സ്നേഹം: ചില മാതാപിതാക്കൾ മക്കളുടെ എല്ലാ തെറ്റുകൾക്കും കുടപിടിച്ച്, അവർക്ക് വേണ്ടി സ്വന്തം സമ്പാദ്യവും സമാധാനവും പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കുന്നു. മക്കൾ വഴിതെറ്റിപ്പോയാലും “അവർക്ക് വേണ്ടി ഞാൻ എല്ലാം സഹിക്കും” എന്ന വാശി കുടുംബത്തെ മുഴുവൻ നശിപ്പിക്കുന്നു.
• വിഷലിപ്തമായ ബന്ധങ്ങളിലെ ത്യാഗം: ഒരു വ്യക്തി തന്റെ പങ്കാളിയുടെ അന്യായമായ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ വേണ്ടി സ്വന്തം കരിയറും സ്വപ്നങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. “മരണം വരെ ഞാൻ കൂടെയുണ്ടാകും” എന്ന പഴയൊരു വാഗ്ദാനത്തിന്റെ പേരിൽ, ശാരീരികവും മാനസികവുമായ പീഡനങ്ങൾ സഹിച്ച് ജീവിക്കുന്നവർ.
• തൊഴിലിടങ്ങളിലെ അടിമത്തം: കോർപ്പറേറ്റ് ലോകത്തും നമ്മൾ ഇത് കാണാറുണ്ട്. ഒരു കമ്പനിയോടോ ബോസിനോടോ ഉള്ള അന്ധമായ കൂറ് കാരണം, സ്വന്തം മാനസികാരോഗ്യവും കുടുംബജീവിതവും നശിപ്പിക്കുന്ന ജീവനക്കാർ. “കമ്പനിക്ക് വേണ്ടി ഞാൻ എന്റെ സർവ്വസ്വവും നൽകും” എന്ന ചിന്ത അവരെ യന്ത്രങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു.

“എന്തുവന്നാലും ഞാൻ നിന്നെ വിട്ടുപോകില്ല,” അല്ലെങ്കിൽ “നിനക്ക് വേണ്ടി ഞാൻ എന്റെ ജീവിതം മാറ്റിവെക്കാം” എന്നൊക്കെയുള്ള വാഗ്ദാനങ്ങൾ കേൾക്കാൻ വളരെ മനോഹരമാണ്. എന്നാൽ പ്രായോഗിക ജീവിതത്തിൽ അവ നമ്മെ തളച്ചിടുന്ന ചങ്ങലകളായി മാറും. പരിധികൾ നിശ്ചയിക്കാത്ത ത്യാഗങ്ങൾ എപ്പോഴും വിനാശകരമാണ്. നമ്മുടെ ത്യാഗം നമ്മളെ മാത്രമല്ല, നമ്മളെ ആശ്രയിക്കുന്ന വലിയൊരു സമൂഹത്തെയും ചിലപ്പോൾ മോശമായി ബാധിച്ചേക്കാം. നമ്മൾ എടുക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങൾ ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ എന്ത് പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുമെന്ന് ചിന്തിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അന്ധമായ വാഗ്ദാനങ്ങൾ നൽകുന്നതിന് മുൻപ്, അത് ധർമ്മത്തിന് നിരക്കുന്നതാണോ, അത് മറ്റുള്ളവർക്ക് ദോഷം ചെയ്യുമോ എന്ന് സ്വയം ചോദിക്കണം.

യുദ്ധാവസാനം കുരുക്ഷേത്രഭൂമിയിൽ ശരശയ്യയിൽ (Sharasayya) കിടക്കുമ്പോൾ ഭീഷ്മരുടെ മനസ്സ് എന്തായിരിക്കും ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ടാവുക? തന്റെ കണ്മുന്നിൽ സ്വന്തം പേരക്കുട്ടികൾ പരസ്പരം വെട്ടിമരിക്കുന്നത് കാണേണ്ടി വന്ന ആ വലിയ മനുഷ്യൻ, തന്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച അമ്പുകളുടെ വേദനയേക്കാൾ വലിയ മാനസിക വേദന അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം. ഒരുപക്ഷെ ആ യമുനാതീരത്തേക്ക് മനസ്സുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും മടങ്ങിപ്പോയിട്ടുണ്ടാകാം. അന്ന് ദാശരാജാവിന് മുന്നിൽ എടുത്ത ആ ഭീഷ്മപ്രതിജ്ഞ, തന്റെ അച്ഛനോടുള്ള സ്നേഹപ്രകടനമായിരുന്നോ അതോ തന്റെ അഹങ്കാരമായിരുന്നോ എന്ന് അദ്ദേഹം സംശയിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം. വാഗ്ദാനങ്ങൾ പാലിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്, എന്നാൽ കണ്ണടച്ചുകൊണ്ട് നൽകുന്ന വാഗ്ദാനങ്ങൾ വരുംതലമുറകളെപ്പോലും വേട്ടയാടുന്ന ശാപമായി മാറുമെന്ന വലിയ സത്യം ഭീഷ്മരുടെ ജീവിതം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.