കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ ധര്‍മ്മസങ്കടം: വികാരങ്ങളാണോ കടമയാണോ വലുത്?

കുരുക്ഷേത്രമെന്ന മഹാഭൂമി അന്ന് ഒരു അഗ്നിപർവ്വതം പോലെ തിളച്ചുമറിയുകയായിരുന്നു. ദിക്കുകളെ നടുക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങളുടെ മഹാസമുദ്രമായിരുന്നു അവിടം. കാറ്റിന് പോലും ചോരയുടെയും വിയർപ്പിന്റെയും ഗന്ധമുണ്ടായിരുന്നു. ലക്ഷക്കണക്കിന് കുതിരകളുടെ കുളമ്പടിനാദങ്ങൾ ഭൂമിയെ പ്രകമ്പനം കൊള്ളിച്ചു, മദയാനകളുടെ ഭയാനകമായ ചിന്നംവിളികൾ അന്തരീക്ഷത്തെ ഭേദിച്ചു. സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ വെട്ടിത്തിളങ്ങുന്ന വാളുകൾ കൂട്ടിമുട്ടുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന മുഴക്കം, പടഹധ്വനികൾ, രഥചക്രങ്ങൾ ഭൂമിയിലുണ്ടാക്കുന്ന ഉരസലുകൾ. സാത്യകിയും ഭീമനും ദൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ഉൾപ്പെടെയുള്ള വീരന്മാർ യുദ്ധത്തിനായി ആവേശത്തോടെ കാത്തുനിൽക്കുന്നു. സാക്ഷാൽ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ അധരങ്ങളിൽ നിന്ന് പാഞ്ചജന്യവും അർജ്ജുനന്റെ കൈകളിൽ നിന്ന് ദേവദത്തവും മുഴങ്ങിയതോടെ ആകാശം പോലും വിറകൊണ്ടു. ഇനിയൊരു പിന്മാറ്റമില്ല, കുരുവംശത്തിന്റെ വിധി നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്ന ആ മഹായുദ്ധം തുടങ്ങാൻ നിമിഷങ്ങൾ മാത്രം.

എന്നാൽ, ഇരുസൈന്യങ്ങൾക്കും നടുവിൽ, ശ്വേതാശ്വങ്ങൾ കെട്ടിയ ആ മഹാവിമാനതുല്യമായ സ്വർണ്ണരഥത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വില്ലാളിവീരനായ അർജ്ജുനന്റെ കാതുകളിൽ വല്ലാത്തൊരു നിശ്ശബ്ദതയാണ് തളംകെട്ടിയത്. വില്ലിൽ ഞാൺ കെട്ടി, ശരങ്ങൾ തൊടുക്കാൻ തയ്യാറായി നിന്ന ആ കൈകൾ പെട്ടെന്ന് വിറച്ചുതുടങ്ങി. കാറ്റ് നിലച്ചതുപോലെ അവന് തോന്നി. എതിർപക്ഷത്തേക്ക് നോക്കിയപ്പോൾ അവൻ കണ്ടത് തന്നെ നശിപ്പിക്കാൻ വന്ന ശത്രുക്കളെയല്ല; മറിച്ച് തന്റെ സ്വന്തം ചോരയെയാണ്. തന്നെ മടിയിലിരുത്തി സ്നേഹത്തോടെ വളർത്തിയ സാക്ഷാൽ ഭീഷ്മപിതാമഹനെ, വില്ലിന്റെയും അമ്പുകളുടെയും ലോകത്തേക്ക് തന്റെ വിരൽപിടിച്ച് നടത്തിയ പ്രിയപ്പെട്ട ഗുരുനാഥനായ ദ്രോണാചാര്യരെ, കുലഗുരുവായ കൃപരെ, ഒന്നിച്ച് കളിച്ചുവളർന്ന കൗരവസഹോദരങ്ങളെ. കണ്ണുകളിൽ ഇരുട്ടുകയറുന്നതുപോലെ അർജ്ജുനന് തോന്നി. അവന്റെ നെഞ്ചിടിപ്പ് വർദ്ധിച്ചു, ശ്വാസം മുട്ടുന്നതുപോലെ അനുഭവപ്പെട്ടു. ലോകം വിറപ്പിച്ചിരുന്ന ആ ഗാണ്ടീവം (Gandiva) വിയർത്ത കൈകളിൽ നിന്ന് ഊർന്നു താഴേക്ക് വഴുതിവീണു. തൊണ്ട വരണ്ടുണങ്ങി. അവൻ രഥത്തട്ടിലേക്ക് ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ തളർന്നിരുന്നു. നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ തന്റെ സാരഥിയായ സാക്ഷാൽ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് അവൻ പറഞ്ഞു: “കൃഷ്ണാ, എനിക്ക് വയ്യ. എന്റെ സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെ കൊന്നൊടുക്കി നേടുന്ന ഈ രക്തം പുരണ്ട കിരീടം എനിക്ക് വേണ്ട. ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല.”

രക്തബന്ധത്തിന്റെ കുരുക്കുകൾ

മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ദൗർബല്യം എക്കാലത്തും അവന്റെ വൈകാരികമായ അടുപ്പങ്ങളാണ്. കുരുക്ഷേത്രത്തിന്റെ നടുവിൽ വെച്ച് അർജ്ജുനന് സംഭവിച്ചതും അതുതന്നെയായിരുന്നു. അധർമ്മത്തിനെതിരെ പോരാടാൻ, വർഷങ്ങൾ നീണ്ട കഠിനമായ തയ്യാറെടുപ്പുകൾക്കൊടുവിലാണ് പാണ്ഡവർ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിനിൽക്കുന്നത്. ദ്യൂതസഭയിൽ വെച്ച് ദ്രൗപദിക്കേറ്റ അപമാനം, കാട്ടിലെ കൊടിയ വനവാസം, വിരാടകൊട്ടാരത്തിലെ അപമാനകരമായ അജ്ഞാതവാസം എന്നിങ്ങനെ അവർ അനുഭവിച്ച യാതനകൾക്കെല്ലാം പകരം ചോദിക്കേണ്ട, ധർമ്മം പുനഃസ്ഥാപിക്കേണ്ട നിർണ്ണായക നിമിഷം. എന്നാൽ, ശത്രുനിരയിൽ നിൽക്കുന്ന ഭീഷ്മരെയും ദ്രോണരെയും കണ്ടപ്പോൾ അർജ്ജുനന്റെ ഉള്ളിലെ വീരനായ ക്ഷത്രിയൻ മരിച്ചു; പകരം വികാരങ്ങൾക്ക് അടിമപ്പെട്ട ഒരു സാധാരണക്കാരനായ ഗൃഹസ്ഥൻ ഉണർന്നു.

“സ്വജനങ്ങളെ കൊന്നിട്ട് എന്ത് സുഖമാണ് കൃഷ്ണാ നാം ഈ ഭൂമിയിൽ അനുഭവിക്കാൻ പോകുന്നത്?” അർജ്ജുനൻ ഗദ്ഗദകണ്ഠനായി ചോദിച്ചു. “ഇവരെ കൊന്ന് കിട്ടുന്ന രാജ്യാധികാരത്തേക്കാൾ ഭേദം കാട്ടിൽ പോയി ഭിക്ഷ യാചിച്ച് ജീവിക്കുന്നതാണ്. എന്റെ അവയവങ്ങൾ തളരുന്നു, ശരീരം ചുട്ടുപൊള്ളുന്നു, നിൽക്കാൻ പോലും എനിക്ക് കഴിയുന്നില്ല. ഈ രക്തച്ചൊരിച്ചിൽ വലിയ പാപമാണ് കൃഷ്ണാ. എന്റെ ഗുരുക്കന്മാരുടെ നെഞ്ചിലേക്ക് ഞാൻ എങ്ങനെയാണ് അമ്പെയ്യുക? എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ ചോര വീണ ഈ മണ്ണിൽ ഭരിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ സമാധാനത്തോടെ ഉറങ്ങും?”

അർജ്ജുനൻ പറഞ്ഞതത്രയും അഹിംസയുടെയും കാരുണ്യത്തിന്റെയും വാക്കുകളായിരുന്നു. ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ ആർക്കും തോന്നും, അർജ്ജുനൻ എത്ര വലിയവനാണെന്ന്! സാമ്രാജ്യത്തിന് വേണ്ടി സ്വന്തം കുടുംബത്തെ കൊല്ലാൻ മടിക്കുന്ന ഒരു പുണ്യാത്മാവാണ്, സമാധാനകാംക്ഷിയാണ് താനെന്ന് അർജ്ജുനൻ സ്വയം വിശ്വസിച്ചു. എന്നാൽ രഥത്തിന്റെ മുൻപിലിരുന്ന് കുതിരകളുടെ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ചിരുന്ന കൃഷ്ണൻ അതുകേട്ട് പുഞ്ചിരിക്കുക മാത്രമാണ് ചെയ്തത്. ആ ദിവ്യമായ പുഞ്ചിരിയിൽ അർജ്ജുനനോടുള്ള സഹതാപമുണ്ടായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് അവന്റെ അജ്ഞതയോടുള്ള ഒരുതരം പരിഹാസമുണ്ടായിരുന്നു.

അർഹിക്കാത്ത കാരുണ്യം, ആപത്കരമായ മോഹം

ഒരു സുഹൃത്തിനെപ്പോലെ തലോടിയല്ല കൃഷ്ണൻ അർജ്ജുനനെ ആ നിമിഷം നേരിട്ടത്. മറിച്ച് ഒരു കർക്കശക്കാരനായ ഗുരുവിനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം ശാസിച്ചു. “അർജ്ജുനാ, ഈ വിഷമഘട്ടത്തിൽ നിനക്ക് എവിടെനിന്നാണ് ഈ ഭീരുത്വം ഉണ്ടായത്? ഇത് നിന്നെപ്പോലൊരു വീരന് ചേർന്നതല്ല. ഇത് നിനക്ക് സ്വർഗ്ഗം നൽകുകയുമില്ല, ഭൂമിയിൽ അപകീർത്തി ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യും. അർത്ഥമില്ലാത്ത ഈ ഹൃദയദൗർബല്യം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേൽക്കൂ! നിന്റെ ശത്രുക്കൾ അധർമ്മത്തിന്റെ പക്ഷത്താണ് നിൽക്കുന്നത് എന്ന് നീ മറന്നുപോയോ?”

അർജ്ജുനന്റെ സങ്കടം കാരുണ്യമല്ലെന്നും, അത് വെറും ‘മോഹം’ (Moha/Attachment) മാത്രമാണെന്നും കൃഷ്ണൻ കൃത്യമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു. ശത്രുനിരയിൽ നിൽക്കുന്നത് അപരിചിതരായ രാക്ഷസന്മാരോ മറ്റേതെങ്കിലും രാജ്യത്തെ ദുഷ്ടന്മാരോ ആയിരുന്നെങ്കിൽ അർജ്ജുനൻ രണ്ടാമതൊന്ന് ആലോചിക്കാതെ അമ്പെയ്യുമായിരുന്നു. ഇവിടെ ശത്രുക്കൾ തന്റെ സ്വന്തക്കാരാണ്, തന്റെ രക്തമാണ് എന്ന ഒറ്റ കാരണത്താലാണ് അർജ്ജുനൻ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നത്. അർജ്ജുനന്റേത് ലോകനന്മയെ കരുതിയുള്ള ധർമ്മബോധമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് സ്വന്തം ആളുകളോടുള്ള അന്ധമായ മമതയായിരുന്നു. ധർമ്മം (Dharma) നിർവ്വഹിക്കേണ്ട സമയത്ത്, വ്യക്തിപരമായ ബന്ധങ്ങളുടെ പേരിൽ അതിൽ നിന്ന് ഒളിച്ചോടുന്നത് പാപമാണെന്ന് കൃഷ്ണൻ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. സ്വന്തം കുറ്റബോധത്തെ മറച്ചുവെക്കാൻ വലിയ തത്വചിന്തകൾ പറയുന്ന അർജ്ജുനന്റെ കാപട്യത്തെ കൃഷ്ണൻ ചോദ്യം ചെയ്തു.

കർമ്മണ്യേവാധികാരസ്തേ: ഫലേച്ഛയില്ലാത്ത കർമ്മം

യുദ്ധഭൂമിയുടെ ആ ഭയാനകമായ നിശ്ശബ്ദതയിൽ വെച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണൻ അർജ്ജുനന് നൽകിയ ആ മഹത്തായ ഉപദേശമാണ് ഭഗവദ്ഗീത (Bhagavad Gita). ജീവിതത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതകളെ എങ്ങനെ നേരിടണം, പ്രതിസന്ധികളിൽ എങ്ങനെ ശരിയായ തീരുമാനമെടുക്കണം എന്നതിന്റെ എക്കാലത്തെയും മികച്ച പാഠപുസ്തകം. കൃഷ്ണൻ അർജ്ജുനനോട് പറഞ്ഞു: “മരണത്തെക്കുറിച്ചോർത്താണ് നീ ഭയപ്പെടുന്നതെങ്കിൽ, ഓർക്കുക, ആത്മാവ് ജനിക്കുന്നില്ല, മരിക്കുന്നില്ല. ആയുധങ്ങൾക്ക് അതിനെ മുറിക്കാനാവില്ല, തീയിന് അതിനെ ദഹിപ്പിക്കാനാവില്ല. പഴയ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മനുഷ്യൻ പുതിയ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മാവ് പഴയ ശരീരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയവ സ്വീകരിക്കുന്നു. ജനിച്ചവന് മരണം നിശ്ചയമാണ്, മരിച്ചവന് ജനനവും. അതിനാൽ ഒഴിവാക്കാനാവാത്ത കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഓർത്ത് നീ ദുഃഖിക്കരുത്.”

തുടർന്ന്, ലോകപ്രസിദ്ധമായ ആ തത്വം കൃഷ്ണൻ അവന് ഉപദേശിച്ചു: “കർമ്മണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന” (കർമ്മം ചെയ്യാൻ മാത്രമേ നിനക്ക് അധികാരമുള്ളൂ, അതിന്റെ ഫലത്തിൽ നിനക്ക് അധികാരമില്ല).

ഒരു ക്ഷത്രിയൻ എന്ന നിലയിൽ ധർമ്മം സംരക്ഷിക്കാനായി യുദ്ധം ചെയ്യുക എന്നതാണ് അർജ്ജുനന്റെ കടമ. അത് ചെയ്യുമ്പോൾ വിജയമാണോ പരാജയമാണോ ലഭിക്കുക, ശത്രുക്കൾ മരിക്കുമോ ജീവിക്കുമോ, തനിക്ക് പാപം കിട്ടുമോ എന്നതൊന്നും അവന്റെ ചിന്താവിഷയമാകരുത്. ഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഗ്രഹമില്ലാതെ, രാഗദ്വേഷങ്ങളില്ലാതെ (Without attachment or hatred) ഈശ്വരന് സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കർമ്മം ചെയ്യുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ കർമ്മയോഗി. സ്വന്തം മുത്തച്ഛനാണെങ്കിലും, അദ്ദേഹം അധർമ്മത്തിന്റെ പക്ഷത്താണെങ്കിൽ, അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ ആയുധമെടുക്കാൻ ഒരു പോരാളി മടിക്കാൻ പാടില്ല. വികാരങ്ങളല്ല, വിവേകവും കടമയുമാണ് ഒരു മനുഷ്യനെ നയിക്കേണ്ടത്. വ്യക്തിപരമായ ദുഃഖങ്ങളെക്കാൾ വലുതാണ് സമൂഹത്തിന്റെ ധർമ്മസംരക്ഷണം എന്ന് കൃഷ്ണൻ വ്യക്തമാക്കി.

യഥാർത്ഥ ധർമ്മം ഒളിച്ചോട്ടത്തിലല്ല

ഭഗവദ്ഗീതയുടെ ഈ സന്ദർഭത്തിൽ മിക്കവരും കാണാതെ പോകുന്ന ഒരു വലിയ സത്യമുണ്ട്. അർജ്ജുനൻ തന്റെ അഹിംസാവാദത്തെ ഒരു വലിയ പുണ്യമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. താൻ യുദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കുന്നത് വലിയൊരു ത്യാഗമാണെന്ന് അവൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ കൃഷ്ണൻ അതിനെ നിഷ്കരുണം തള്ളിക്കളയുന്നു. എന്തുകൊണ്ട്? കാരണം, അർജ്ജുനന്റെ അഹിംസ സത്യത്തിൽ ഒരു ഒളിച്ചോട്ടമായിരുന്നു (Escapism).

തനിക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവർക്കെതിരെ അമ്പെയ്യുക എന്നത് മാനസികമായി വലിയ വേദന നൽകുന്ന കാര്യമാണ്. ആ വേദന സഹിക്കാൻ വയ്യാത്തതുകൊണ്ടാണ്, ആ മാനസിക സംഘർഷത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനാണ് അർജ്ജുനൻ യുദ്ധം വേണ്ടെന്ന് വെക്കുന്നത്. തനിക്കുവേണ്ടി തന്റെ സഹോദരങ്ങൾ ഇത്രയും കാലം അനുഭവിച്ച കഷ്ടപ്പാടുകൾ അവൻ മറന്നു. നാളത്തെ തലമുറയ്ക്ക് വേണ്ടി ഈ ലോകത്തിന്റെ ധർമ്മസംരക്ഷണം ചെയ്യുക എന്ന വലിയ ലക്ഷ്യം അവൻ വിസ്മരിച്ചു. സ്വന്തം വൈകാരികമായ ആശ്വാസത്തിന് വേണ്ടി അവൻ വലിയൊരു കടമയിൽ നിന്ന് പിന്മാറാൻ ശ്രമിച്ചു. ശരിയായ കാര്യം എന്താണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, അത് നടപ്പിലാക്കാനുള്ള വൈകാരികമായ ബുദ്ധിമുട്ടുകൊണ്ട് അതിൽ നിന്ന് മാറിനിൽക്കുന്നത് ഒരുതരം സ്വാർത്ഥതയാണ്. ധർമ്മം എപ്പോഴും സുഖകരമായിരിക്കില്ല; പലപ്പോഴും അത് വേദന നിറഞ്ഞ തീരുമാനങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അവിടെ വികാരങ്ങൾക്ക് അടിമപ്പെട്ട് സ്വന്തം കർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് വലിയ അപരാധമാണ്. പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് ഒളിച്ചോടുന്നതിലല്ല, മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ തീച്ചൂളയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ശരിയായ കർമ്മം ചെയ്യുന്നതിലാണ് യഥാർത്ഥ ആത്മീയത കുടികൊള്ളുന്നത്.

ഇന്നത്തെ കുരുക്ഷേത്രങ്ങളും നമ്മുടെ ധർമ്മസങ്കടങ്ങളും

ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് നടന്നുവെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്ന ഈ കഥ, ഇന്നത്തെ കാലത്ത് എങ്ങനെയാണ് പ്രസക്തമാകുന്നത്? സത്യത്തിൽ, നമ്മൾ ഓരോരുത്തരും ദിവസവും ഓരോ കുരുക്ഷേത്രങ്ങളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. നമ്മുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും ഉള്ളിൽ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ മടിക്കുന്ന, വികാരങ്ങൾക്ക് അടിമപ്പെടുന്ന ഒരു അർജ്ജുനനും, ശരിയായ കർമ്മം ചെയ്യാൻ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന, വിവേകത്തിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള ഒരു കൃഷ്ണനുമുണ്ട്.

ഓഫീസിൽ, ജോലി ചെയ്യാതെ അലസനായി നടക്കുന്ന, എന്നാൽ നിങ്ങളുടെ വളരെ അടുത്ത സുഹൃത്തായ ഒരാളെ ജോലിയിൽ നിന്ന് പിരിച്ചുവിടേണ്ടി വരുന്ന ഒരു മാനേജരുടെ അവസ്ഥ ചിന്തിക്കുക. അവിടെ വ്യക്തിബന്ധം വെച്ച് അയാളെ സംരക്ഷിച്ചാൽ, അത് ആ സ്ഥാപനത്തോടും അവിടെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ജോലി ചെയ്യുന്ന മറ്റ് നൂറുകണക്കിന് ആളുകളോടും ചെയ്യുന്ന വലിയ അധർമ്മമായിരിക്കും. പരീക്ഷാഹാളിൽ തനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട സുഹൃത്ത് കോപ്പിയടിക്കുന്നത് കാണുന്ന ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക്, അത് അധ്യാപകനെ അറിയിക്കാൻ പലപ്പോഴും സാധിക്കാറില്ല. കുടുംബത്തിൽ, തെറ്റായ വഴിയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന, മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിക്കുന്ന ഒരു ബന്ധുവിനെതിരെ ശബ്ദമുയർത്തേണ്ടി വരുമ്പോൾ നാം പലപ്പോഴും മൗനം പാലിക്കുന്നു. “നമ്മുടെ സ്വന്തം ആളല്ലേ, എന്തിനാ വെറുതെ പ്രശ്നമുണ്ടാക്കുന്നത്” എന്ന് കരുതി നാം പിന്മാറുന്നു. ഒരു ന്യായാധിപന് തന്റെ സ്വന്തം മകനെയോ സഹോദരനെയോ ശിക്ഷിക്കേണ്ടി വരുന്ന അവസ്ഥ ആലോചിച്ചുനോക്കൂ.

ഈ പിന്മാറ്റങ്ങളെല്ലാം നാം സ്നേഹം കൊണ്ടോ കാരുണ്യം കൊണ്ടോ ചെയ്യുന്നതാണെന്ന് സ്വയം സമാധാനിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ അത് സത്യമല്ല. വാസ്തവത്തിൽ, പ്രശ്നങ്ങളെ നേരിടാനുള്ള ഭയം കൊണ്ടാണ്, വൈകാരികമായ സംഘർഷങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കാനുള്ള മടികൊണ്ടാണ് നാം നിശ്ശബ്ദരാകുന്നത്. സ്നേഹം എന്നത് തെറ്റുകളെ ന്യായീകരിക്കാനുള്ള ഒരു ഉപകരണമല്ല. ശരി എന്താണെന്ന് ഉത്തമബോധ്യമുണ്ടായിട്ടും, വൈകാരികമായ തളർച്ചകൊണ്ട് ആ ശരി ചെയ്യാതിരിക്കുന്നത് ഒരുതരം ഭീരുത്വമാണ്. ഒരു ഡോക്ടർ സ്വന്തം ബന്ധുവായ രോഗിയെ ശസ്ത്രക്രിയ ചെയ്യുമ്പോൾ, ബന്ധുവാണെന്ന ചിന്ത മാറ്റിവെച്ച് പൂർണ്ണമായും ഒരു ഡോക്ടറുടെ കടമ മാത്രം നിർവ്വഹിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവിതത്തിലെ നിർണ്ണായക നിമിഷങ്ങളിൽ നാം നമ്മുടെ വൈകാരികമായ അടുപ്പങ്ങളെ മാറ്റിനിർത്തി, ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ (Duty) യാതൊരു സങ്കോചവുമില്ലാതെ ചെയ്യണം.

ജീവിതമെന്നത് വലിയൊരു പോരാട്ടഭൂമിയാണ്. അവിടെ ചിലപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ എതിർപക്ഷത്ത് നിൽക്കുന്നത് നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം ഇഷ്ടങ്ങളോ, മോഹങ്ങളോ, ദുശ്ശീലങ്ങളോ, നിങ്ങൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവരോ തന്നെ ആകാം. അവിടെ കൈവിറയ്ക്കാൻ പാടില്ല. നിങ്ങളുടെ വില്ല് താഴെയിടാൻ നിങ്ങൾക്ക് അവകാശമില്ല. കാരണം, നിങ്ങൾ ചെയ്യാതെ പോകുന്ന ഓരോ ശരിയായ കർമ്മവും, ഈ ലോകത്ത് അധർമ്മത്തിന് വളരാനുള്ള വളമായി മാറുന്നു. വികാരങ്ങളുടെ വേലിയേറ്റങ്ങളിൽ പെട്ട് ഉഴലാതെ, ധർമ്മം എന്താണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ഫലത്തെക്കുറിച്ച് ആകുലപ്പെടാതെ ധീരമായി മുന്നോട്ട് പോകുക. ആ കർമ്മയോഗിയുടെ രഥം തെളിക്കാൻ എപ്പോഴും അദൃശ്യനായ ഒരു സാരഥി വിവേകത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ കൂടെയുണ്ടാകും. ഉണരുക, യുദ്ധം ചെയ്യുക. പൊരുതാതെയും ഒളിച്ചോടിയും നേടുന്ന സമാധാനത്തേക്കാൾ എത്രയോ അർത്ഥവത്താണ്, ധർമ്മത്തിന് വേണ്ടി പൊരുതി നേടുന്ന പരാജയം പോലും. വാളെടുക്കേണ്ട സമയത്ത് വാളെടുക്കുക തന്നെ വേണം, അതാണ് യഥാർത്ഥ ധർമ്മം.