ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെ ശാന്തമായ സായാഹ്നത്തെയും ഗാഢമായ നിശബ്ദതയെയും കീറിമുറിച്ചുകൊണ്ട് ഹൃദയഭേദകമായ ഒരു നിലവിളി ഉയർന്നു. “ഹാ രാമാ… ഹാ ലക്ഷ്മണാ… എന്നെ രക്ഷിക്കണേ…” ആകാശത്തുകൂടെ കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുപോകുന്ന ഒരു മായാരഥത്തിൽ നിന്നാണ് ആ ദയനീയമായ രോദനം ഉയർന്നത്. താഴെ, പച്ചപ്പണിഞ്ഞ വലിയൊരു കൊടുമുടിയുടെ അരികിൽ, ഓർമ്മകളുടെ താളുകൾ മറിച്ച് വിശ്രമിക്കുകയായിരുന്ന ആ വയോധികനായ പക്ഷിരാജൻ പെട്ടെന്ന് കണ്ണുകൾ തുറന്നു. ദശരഥ മഹാരാജാവിന്റെ പ്രിയമിത്രമായ ജടായു (Jatayu). വാർദ്ധക്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തെ വല്ലാതെ തളർത്തിയിരുന്നു, ഒരു കാലത്ത് കൊടുങ്കാറ്റിനെപ്പോലും തോൽപ്പിച്ചിരുന്ന ചിറകുകളിലെ കരുത്ത് ചോർന്നുപോയിരുന്നു. എങ്കിലും, ആ നിലവിളി അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാതുകളിൽ ഒരു വലിയ ഇടിമുഴക്കം പോലെ പതിച്ചു. മുകളിലേക്ക് നോക്കിയപ്പോൾ ജടായു ആ ഭയാനകമായ കാഴ്ച കണ്ടു—രാക്ഷസരാജാവായ രാവണൻ തന്റെ പ്രിയ സുഹൃത്ത് ദശരഥന്റെ മരുമകളായ സീതയെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. തന്റെ മുന്നിലുള്ളത് അജയ്യനായ രാവണനാണെന്നും, സകല ആയുധങ്ങളുമായി നിൽക്കുന്ന അവനോടുള്ള ഈ പോരാട്ടത്തിൽ തനിക്ക് ജീവൻ തന്നെ നഷ്ടപ്പെട്ടേക്കാമെന്നും ആ വൃദ്ധപക്ഷിക്ക് നന്നായി അറിയാമായിരുന്നു. എന്നാൽ പിന്നോട്ടൊന്നു ചിന്തിക്കാൻ ജടായു തയ്യാറായില്ല. തന്റെ വിസ്തൃതമായ ചിറകുകൾ വിരിച്ചുപിടിച്ച്, ശരീരത്തിലെ അവസാന തുള്ളി ചോരയിലെയും സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് അദ്ദേഹം ആകാശത്തേക്ക് കുതിച്ചുയർന്നു.

കാടിനെ നടുക്കിയ നിലവിളി

വർഷങ്ങളായി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വളരെ ശാന്തമായ ഒരു വിശ്രമജീവിതം നയിക്കുകയായിരുന്നു ജടായു. യുവത്വത്തിന്റെ ചോരത്തിളപ്പും പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലും വിറപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയും എന്നോ അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടുപിരിഞ്ഞിരുന്നു. എങ്കിലും, തന്റെ സുഹൃത്തായ ദശരഥന്റെ പുത്രവധു അപായത്തിൽപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിരകളിൽ വീണ്ടും ചോര തിളച്ചു. സീതയുടെ ദയനീയമായ കരച്ചിൽ ആ വനത്തെയാകെ പിടിച്ചുകുലുക്കിയിരുന്നു. മരങ്ങളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമെല്ലാം എന്തുചെയ്യണമെന്നറിയാതെ ഭയന്നുവിറച്ചു നിന്നു. എന്നാൽ ജടായുവിന് മാത്രം ഭയമില്ലായിരുന്നു. കാറ്റിനെ വകഞ്ഞുമാറ്റി അദ്ദേഹം മുകളിലേക്ക് കുതിച്ചു.

ആകാശമധ്യത്തിൽ രാവണന്റെ സ്വർണ്ണനിറമുള്ള പുഷ്പകവിമാനത്തിന് (Pushpaka Vimana) കുറുകെ ഒരു വലിയ മേഘം പോലെ ജടായു പറന്നെത്തി. “നിൽക്കൂ രാവണാ! എങ്ങോട്ടാണ് നീ ഈ നിസ്സഹായയായ പെൺകുട്ടിയെ കൊണ്ടുപോകുന്നത്? വഞ്ചനയിലൂടെ ഒരു സ്ത്രീയെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാൻ നിനക്ക് ലജ്ജയില്ലേ?” ജടായുവിന്റെ ഗാംഭീര്യമുള്ള ശബ്ദം ആകാശത്തിൽ മുഴങ്ങി. രാവണൻ പരിഹാസത്തോടെ ആ വൃദ്ധപക്ഷിയെ നോക്കി ഉച്ചത്തിൽ ചിരിച്ചു. തന്റെ വജ്രായുധങ്ങൾക്കും മായാജാലങ്ങൾക്കും മുന്നിൽ ഈ പ്രായമായ പക്ഷി എന്തുചെയ്യാനാണ് എന്നായിരുന്നു രാവണന്റെ അഹങ്കാരം. “ഹ ഹ ഹ… വഴിമാറിപ്പോകൂ കിഴവാ, അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ജീവൻ ഞാൻ ഇപ്പോൾത്തന്നെ എടുക്കും. എന്റെ കോപത്തിന് ഇരയാകാതെ നിന്റെ ജീവനുംകൊണ്ട് പറന്നുപോകാൻ നോക്ക്,” രാവണൻ ഗർജ്ജിച്ചു.

എന്നാൽ ജടായു ഒരിഞ്ചുപോലും പിന്മാറാൻ തയ്യാറായില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ കോപം കൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു. “എന്റെ ശരീരത്തിൽ ശ്വാസം നിലനിൽക്കുന്ന കാലത്തോളം, ദശരഥന്റെ മരുമകളെ അപഹരിക്കാൻ ഞാൻ നിന്നെ അനുവദിക്കില്ല. നിനക്ക് പത്തു തലകളുണ്ടാകാം, ഇരുപതു കൈകളുണ്ടാകാം, നീ ത്രിലോകങ്ങളും ജയിച്ചവനുമാകാം. പക്ഷേ, ധർമ്മത്തിന്റെ വഴിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന എന്നെ മറികടക്കാതെ നിനക്ക് മുന്നോട്ട് പോകാനാകില്ല. ഒരുപക്ഷേ എന്റെ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ടേക്കാം, പക്ഷെ നിന്നെ ഞാൻ വെറുതെ വിടില്ല.” ഈ വാക്കുകൾ വെറുമൊരു പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് മരണം ഉറപ്പായ ഒരുവന്റെ അചഞ്ചലമായ നിശ്ചയദാർഢ്യമായിരുന്നു.

ആകാശത്തിലെ മഹാസംഗരം

തുടർന്ന് ആകാശത്ത് നടന്നത് ചരിത്രം കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ പോരാട്ടങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. ഒരു വശത്ത്, സകല മാരകായുധങ്ങളും സജ്ജീകരിച്ച പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ അഹങ്കാരത്തോടെ നിൽക്കുന്ന രാവണൻ. മറുവശത്ത്, വാർദ്ധക്യം ബാധിച്ച, എന്നാൽ ധർമ്മബോധത്താൽ ജ്വലിക്കുന്ന ജടായു. ആകാശം ഇരുളാൻ തുടങ്ങി. രാവണൻ മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകൾ മഴപോലെ ജടായുവിന് നേരെ എയ്തുവിട്ടു. ജടായു തന്റെ കൂർത്ത നഖങ്ങൾ കൊണ്ടും ഇരുമ്പുപോലെയുള്ള കൊക്കുകൾ കൊണ്ടും അവയെ നേരിട്ടു. ഓരോ അമ്പും തട്ടിത്തെറിപ്പിക്കുമ്പോൾ ജടായുവിന്റെ ശരീരത്തിൽ മുറിവുകളേറ്റു, ചോരത്തുള്ളികൾ താഴേക്ക് പതിച്ചു.

വൃദ്ധനെങ്കിലും, ജടായുവിന്റെ ആക്രമണം പ്രവചനാതീതവും അതിശക്തവുമായിരുന്നു. രാവണന്റെ വില്ല് ജടായു കൊത്തിമുറിച്ചു. രഥത്തിന്റെ കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും ആക്രമിച്ച് താഴെ വീഴ്ത്തി. രഥത്തിന്റെ മുത്തുക്കുടകൾ തകർത്തെറിഞ്ഞു. രാവണന്റെ ദേഹത്ത് ജടായുവിന്റെ നഖങ്ങൾ ആഴ്ന്നിറങ്ങി. ചോരയൊലിപ്പിച്ചു നിൽക്കുന്ന രാവണന് ഒരു നിമിഷം എന്തുചെയ്യണമെന്നറിയാതെ പകച്ചുപോയി. പ്രകൃതിയുടെ സഹജമായ കരുത്തും ധർമ്മത്തിന്റെ ശക്തിയും മായാജാലങ്ങളെയും ആയുധങ്ങളെയും പരാജയപ്പെടുത്തുന്ന അത്ഭുതകരമായ കാഴ്ചയായിരുന്നു അത്. ഭയന്നുവിറച്ചുനിന്ന സീതയുടെ കണ്ണുകളിൽ പ്രതീക്ഷയുടെ ഒരു കിരണം മിന്നിമറഞ്ഞു. തന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി സാക്ഷാൽ ഈശ്വരൻ തന്നെ ഒരു പക്ഷിയുടെ രൂപത്തിൽ വന്നതാണെന്ന് അവൾ കരുതി.

എന്നാൽ, ആ പോരാട്ടം ഏറെ നേരം നീണ്ടുനിന്നില്ല. പ്രായം ജടായുവിനെ പതിയെ തളർത്താൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്വാസം വേഗത്തിലായി, ചിറകുകളുടെ വേഗത കുറഞ്ഞു. കണ്ണുകളിൽ ഇരുട്ടുകയറാൻ തുടങ്ങി. ഇതിനിടയിൽ പരാജയഭീതി പൂണ്ട രാവണൻ തന്റെ ഏറ്റവും മാരകമായ ആയുധം—ചന്ദ്രഹാസം (Chandrahasa) എന്ന വാൾ—പുറത്തെടുത്തു.

ചിറകറ്റുവീണ ധർമ്മം

തന്റെ സർവ്വശക്തിയുമെടുത്ത് അവസാനമായി കുതിച്ചുപാഞ്ഞുവന്ന ജടായുവിന് നേരെ രാവണൻ ചന്ദ്രഹാസം വീശി. ആകാശത്തെ പിളർത്തുന്ന ഒരു ശബ്ദത്തോടെ, ഒറ്റ വെട്ടിന് ജടായുവിന്റെ ഇടത് ചിറക്കും കാലുകളും അറ്റുപോയി. രക്തം ചീറ്റിക്കൊണ്ട്, ഒരു വലിയ പർവ്വതം ഇടിഞ്ഞുവീഴുന്നതുപോലെ ആ പക്ഷിശ്രേഷ്ഠൻ ഭൂമിയിലേക്ക് പതിച്ചു. കാറ്റിലൂടെ താഴേക്ക് വീഴുമ്പോൾ സീത പൊട്ടിക്കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ജടായുവിനെ നോക്കി. ആകാശത്തുനിന്നും താഴേക്ക് പതിക്കുമ്പോഴും ജടായുവിന്റെ മനസ്സിൽ ശാരീരികമായ വേദനയെക്കാൾ വലിയൊരു ചിന്തയുണ്ടായിരുന്നു—’രാമൻ വരുന്നതുവരെ എനിക്ക് ജീവൻ നിലനിർത്തണം. സീതയെ എങ്ങോട്ടാണ് കൊണ്ടുപോയതെന്ന് എന്റെ കുഞ്ഞിനെ അറിയിക്കണം.’

ഭൂമിയിൽ, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, പൊടിമണ്ണിൽ കിടക്കുമ്പോഴും ജടായു മരണത്തോട് അതികഠിനമായി മല്ലിട്ടു. തന്റെ അവസാനത്തെ ശ്വാസം പിടിച്ചുനിർത്താൻ അദ്ദേഹം പാടുപെട്ടു. വിധി ആരെയും വെറുതെ വിടില്ല, എന്നാൽ അചഞ്ചലമായ ഇച്ഛാശക്തിയുള്ളവന് മരണത്തെപ്പോലും കുറച്ചുനേരത്തേക്ക് മാറ്റിനിർത്താനാകും എന്ന് ജടായു ലോകത്തിന് തെളിയിച്ചു.

സീതയെ അന്വേഷിച്ച് കാടുമുഴുവൻ അലഞ്ഞ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഒടുവിൽ അവിടെയെത്തി. രക്തം തളംകെട്ടിനിൽക്കുന്ന ഭൂമിയും, തകർന്ന രഥത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളും കണ്ട് അവർ ഞെട്ടിത്തരിച്ചു. അവിടെ, ജീവൻ വെടിയാൻ തയ്യാറായി, ചോരയൊലിപ്പിച്ചു കിടക്കുന്ന ജടായുവിനെ അവർ കണ്ടു. രാമൻ ഓടിച്ചെന്ന് ആ പക്ഷിയെ തന്റെ മടിയിൽ കിടത്തി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിലെ പൊടിപടലങ്ങൾ തുടച്ചുമാറ്റി. “രാമാ…” വിക്കിവിക്കി, വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ജടായു പറഞ്ഞു, “സീതയെ അപഹരിച്ചത് ലങ്കാധിപനായ രാവണനാണ്. തെക്കോട്ടാണ് അവൻ അവളുമായി പോയത്… എന്നോട് ക്ഷമിക്കൂ രാമാ, എനിക്ക് അവളെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല…” ഇത്രയും പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ആ ധീരനായ പോരാളി രാമന്റെ മടിയിൽ കിടന്ന് അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. ആ മുഖത്ത് അപ്പോൾ വല്ലാത്തൊരു ശാന്തതയുണ്ടായിരുന്നു.

ഒരു പക്ഷിയായിരുന്നിട്ടും, സ്വന്തം പിതാവിനെപ്പോലെയാണ് രാമൻ ജടായുവിനെ കണ്ടത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണീർ ധാരധാരയായി ഒഴുകി. സ്വന്തം കൈകൾ കൊണ്ട് രാമൻ ജടായുവിന് ചിതയൊരുക്കി, അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ (Moksha) ചെയ്തു. ദശരഥന്റെ മരണം രാമനെ എത്രത്തോളം തളർത്തിയോ, അത്രത്തോളം തന്നെ ജടായുവിന്റെ ഈ വിയോഗവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തെ വേദനിപ്പിച്ചു.

തോൽവിയല്ല, കാലത്തെ അതിജീവിച്ച വിജയം

ഈ കഥ വായിക്കുമ്പോൾ പലരും കരുതുന്നത് ഇതൊരു പരാജയത്തിന്റെ കഥയാണെന്നാണ്. ജടായു രാവണനോട് തോറ്റുപോയി, സീതയെ രക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല, സ്വന്തം ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്തു എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നവരുണ്ട്. എന്നാൽ സത്യം അതല്ല. രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയികളിൽ ഒരാളാണ് ജടായു.

മഹാഭാരതത്തിൽ ഗീതോപദേശത്തിലൂടെ കൃഷ്ണൻ പറയുന്ന ‘നിഷ്കാമ കർമ്മം’ (Nishkama Karma) എന്ന മഹത്തായ തത്ത്വം, അതിനും എത്രയോ കാലം മുമ്പ് സ്വന്തം ജീവിതത്തിലൂടെ കാണിച്ചുതന്നത് ജടായുവാണ്. ഫലമെന്താകുമെന്ന് നോക്കാതെ, തനിക്ക് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ധർമ്മം എന്താണോ അത് പൂർണ്ണമനസ്സോടെ ചെയ്യുക എന്നതാണ് അതിന്റെ പൊരുൾ. രാവണനെ തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ജടായുവിന് വ്യക്തമായി അറിയാമായിരുന്നു. താൻ മരിക്കുമെന്നും അദ്ദേഹത്തിന് ഉറപ്പായിരുന്നു. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം പോരാടി. കാരണം, തന്റെ കണ്മുന്നിൽ ഒരു അനീതി നടക്കുന്നത് കണ്ടുകൊണ്ട് മിണ്ടാതെ കണ്ണടയ്ക്കുന്നത് മരണത്തേക്കാൾ വലിയ പാപമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു.

ജടായു നമുക്ക് നൽകുന്ന വളരെ വലിയൊരു പാഠമുണ്ട്: വിജയം എന്നത് ശത്രുവിനെ കൊല്ലുന്നതിലോ ആഗ്രഹിച്ചത് നേടുന്നതിലോ മാത്രമല്ല; മറിച്ച്, ശരിയായ കാര്യത്തിനുവേണ്ടി എത്ര വലിയ ശക്തിയോടും എതിർത്തുനിൽക്കാനുള്ള ധൈര്യം കാണിക്കുന്നതിലാണ്. ജടായു അവിടെ എതിർത്തുനിന്നില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, സീതയെ ഏതു വഴിക്കാണ് കൊണ്ടുപോയതെന്ന് രാമന് ഒരിക്കലും അറിയാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. ആ അർത്ഥത്തിൽ, രാവണനെതിരെയുള്ള രാമന്റെ അന്തിമവിജയത്തിന് അടിത്തറ പാകിയത് ആ വൃദ്ധപക്ഷിയുടെ ജീവത്യാഗമാണ്.

ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ ജടായുവിന് പ്രസക്തിയുണ്ടോ?

ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് നടന്ന ഈ കഥ, ഇന്നത്തെ ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ വളരെ പ്രസക്തമാണ്. നമ്മൾ ജീവിക്കുന്ന ചുറ്റുപാടുകളിൽ ദിവസവും എത്രയോ അനീതികൾ നടക്കുന്നു. റോഡിലുണ്ടാകുന്ന അപകടങ്ങൾ, സ്ത്രീകൾക്ക് നേരെയുള്ള അതിക്രമങ്ങൾ, ജോലിസ്ഥലങ്ങളിൽ ദുർബലരായ സഹപ്രവർത്തകരോട് മേലധികാരികൾ കാണിക്കുന്ന ക്രൂരതകൾ, സൈബർ ഇടങ്ങളിലെ അധിക്ഷേപങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം കാണുമ്പോൾ നമ്മൾ എന്താണ് ചെയ്യാറുള്ളത്?

പലപ്പോഴും നമ്മൾ ഒന്നും കണ്ടില്ലെന്ന് നടിച്ച് മുഖം തിരിച്ചു നടക്കും. “അതൊക്കെ വലിയ ആളുകളാണ്, അല്ലെങ്കിൽ അപകടകാരികളാണ്, നമ്മൾ എന്തിനു വെറുതെ പ്രശ്നത്തിൽ പോയി തലയിടണം?” എന്നായിരിക്കും ഭൂരിഭാഗം പേരുടെയും ചിന്ത. അല്ലെങ്കിൽ, പോക്കറ്റിൽ നിന്ന് മൊബൈൽ ഫോൺ എടുത്ത് ആ കാഴ്ചയുടെ വീഡിയോ പകർത്താനോ അത് മറ്റുള്ളവർക്ക് അയച്ചുകൊടുക്കാനോ ശ്രമിക്കും. ഈ ‘Bystander Effect’ (കാഴ്ചക്കാരായി നിൽക്കുന്ന പ്രവണത) ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ വലിയൊരു ശാപമാണ്.

ഇവിടെയാണ് ജടായു നമുക്ക് എക്കാലത്തെയും വലിയ മാതൃകയാകുന്നത്. സ്വന്തം പ്രായം, അനാരോഗ്യം, എതിരാളിയുടെ കരുത്ത്, തന്റെ നിസ്സഹായത—ഇതൊന്നും അനീതിക്കെതിരെ പ്രതികരിക്കാതിരിക്കാനുള്ള ഒരു ഒഴിവുകഴിവായി ജടായു കണ്ടില്ല. ഇന്ന് ജോലിസ്ഥലത്ത് ഒരു സഹപ്രവർത്തകന് നേരെ അനീതി നടക്കുമ്പോൾ, സ്വന്തം ജോലി നഷ്ടപ്പെട്ടേക്കാം എന്ന് ഭയന്ന് മിണ്ടാതിരിക്കുന്നവരുണ്ട്. വഴിയിൽ ഒരു പെൺകുട്ടി ആക്രമിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, പോലീസും കോടതിയും എന്ന് ഭയന്ന് മാറിനിൽക്കുന്നവരുണ്ട്. സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിൽ ഒരാൾ ആക്രമിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സത്യം അറിയാമെങ്കിൽപ്പോലും നിശബ്ദത പാലിക്കുന്നവരുണ്ട്. എന്നാൽ, “എനിക്ക് ഇതിൽ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?” എന്ന് സ്വയം ചോദിക്കുന്നതിന് പകരം, “എനിക്ക് കഴിയാവുന്നത് ഞാൻ ചെയ്യും, അനീതിക്കെതിരെ ഞാൻ ശബ്ദമുയർത്തും” എന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നിടത്താണ് ഒരു യഥാർത്ഥ മനുഷ്യൻ ജനിക്കുന്നത്.

പ്രായമോ അധികാരമോ പണമോ അല്ല, നീതിക്കുവേണ്ടി ശബ്ദമുയർത്താനുള്ള മനസ്സാണ് ഒരാളെ വലിയവനാക്കുന്നത്. തോൽക്കുമെന്ന് ഉറപ്പായാലും, അനീതിക്കെതിരെ ചെറുവിരലെങ്കിലും അനക്കാൻ നമുക്ക് കഴിഞ്ഞാൽ, അത് വലിയൊരു മാറ്റത്തിന് തുടക്കമിടും. ഒരുപക്ഷേ നമ്മുടെ ആ ചെറിയ ഇടപെടലായിരിക്കും പിന്നീട് വരുന്ന വലിയൊരു തിരുത്തലിന് വഴിയൊരുക്കുന്നത്, ജടായു രാമന് വഴികാട്ടിയതുപോലെ.

നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ എപ്പോഴെങ്കിലും അനീതിയുടെയോ ക്രൂരതയുടെയോ ഒരു കാഴ്ചയ്ക്ക് മുന്നിൽ അകപ്പെടുമ്പോൾ, നമ്മൾ ഓർക്കേണ്ടത് ആകാശത്തുനിന്ന് ചിറകറ്റ് വീണ ആ വയോധികനായ പക്ഷിയെയാണ്. രക്തം വാർന്ന് കിടക്കുമ്പോഴും ആ കണ്ണുകളിൽ പശ്ചാത്താപമുണ്ടായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് തന്റെ ധർമ്മം നിർവ്വഹിച്ചതിന്റെ പൂർണ്ണതയും ചാരിതാർത്ഥ്യവുമായിരുന്നു. അനീതി കാണുമ്പോൾ നിശബ്ദരായിരിക്കുന്ന ഓരോരുത്തരോടും ആ ചിറകറ്റ പക്ഷി ഇന്നും കാലങ്ങളെ ഭേദിച്ച് ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നുണ്ട്: “തോൽക്കുമെന്ന് ഉറപ്പാണെങ്കിലും, ശരിയായ കാര്യത്തിന് വേണ്ടി നീ ഒരു വട്ടമെങ്കിലും പോരാടാൻ ശ്രമിച്ചുവോ?” ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള സത്യസന്ധമായ ഉത്തരത്തിലാണ് നമ്മുടെ മനുഷ്യത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ ഇരിക്കുന്നത്. ചിറകുകളില്ലെങ്കിലും ധർമ്മബോധം കൊണ്ട് ആകാശത്തോളം ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ജടായു എന്നും നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് ആ സത്യമാണ്.