ഗാന്ധാരിയുടെ കണ്ണുമൂടിക്കെട്ടൽ: ത്യാഗത്തിന്റെ മുഖമൂടിയണിഞ്ഞ മൗനം

കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം അവസാനിച്ച പകലറുതി. ചോരച്ചാലുകൾ തീർത്ത കുരുക്ഷേത്രഭൂമിയിൽ അസ്തമയസൂര്യന്റെ ചുവപ്പ് പടർന്നിരിക്കുന്നു. വായുവിൽ രക്തത്തിന്റെയും കത്തിയെരിയുന്ന മാംസത്തിന്റെയും, കരിഞ്ഞ അസ്ഥികളുടെയും രൂക്ഷഗന്ധം തങ്ങിനിൽക്കുന്നു. ദൂരെയെവിടെയോ പ്രിയപ്പെട്ടവരെ നഷ്ടപ്പെട്ട വിധവകളുടെ നെഞ്ചുപൊട്ടിയുള്ള വിലാപങ്ങൾ കാറ്റിന്റെ ഗതിയെപ്പോലും നിശ്ചലമാക്കുന്നു. കഴുകന്മാരുടെ ചിറകടിയൊച്ചകൾക്കും കുറുക്കന്മാരുടെ ഓരിയിടലുകൾക്കും നടുവിലൂടെ അവൾ പതുക്കെ നടന്നു. തോഴിമാരുടെ സഹായത്തോടെയുള്ള ആ യാത്രയിൽ, തപ്പിത്തടഞ്ഞുള്ള ഓരോ ചുവടുവെപ്പിലും അവളുടെ കാലുകളിൽ തടയുന്നത് ചേതനയറ്റ മനുഷ്യശരീരങ്ങളാണ്. തണുത്തുറഞ്ഞ ആ മുഖങ്ങളിൽ വിറയ്ക്കുന്ന വിരലുകളാൽ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അവളുടെ ഉള്ളൊന്നു പിടഞ്ഞു. അവരാരും അവൾക്കന്യരല്ല. നൂറു മക്കൾ… നൂറു രാജകുമാരന്മാർ… സ്വന്തം ചോരയും നീരും നൽകി വളർത്തിയ ദുര്യോധനനും ദുശ്ശാസനനുമുൾപ്പെടെ എല്ലാവരും ഈ മണ്ണിൽ ചോരയൊലിപ്പിച്ചു കിടക്കുന്നുവെന്ന സത്യം ആ അമ്മയുടെ ഹൃദയത്തെ പിളർന്നു.

തന്റെ കണ്ണുകളെ വർഷങ്ങളായി മൂടിക്കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ആ പട്ടുവസ്ത്രം വലിച്ചുകീറി ദൂരെയെറിയാൻ ആ നിമിഷം ഗാന്ധാരി (Gandhari) ആഗ്രഹിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം. കണ്ണീരിൽ കുതിർന്ന ആ പട്ടുതുണിയുടെ ഓരോ ഇഴകളിലും തന്റെ മക്കളുടെ ചോരയുടെ മണമുള്ളതായി അവൾക്ക് തോന്നി. അന്ധനായ ഭർത്താവിനോടുള്ള ഐക്യദാർഢ്യത്തിന്റെ പേരിൽ താൻ സ്വയം വരിച്ച ആ അന്ധത, സ്വന്തം വംശത്തെ മുഴുവൻ ഇല്ലാതാക്കിയിരിക്കുന്നു എന്ന നഗ്നമായ സത്യം ആ കൂരിരുട്ടിലും അവൾ വ്യക്തമായി കണ്ടു. ഒരുപക്ഷേ, താൻ അന്ന് ആ കണ്ണുകൾ തുറന്നുവെച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, തന്റെ മക്കളുടെ തെറ്റുകൾ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ഈ മഹാദുരന്തം ഒഴിവാക്കാമായിരുന്നു എന്ന കുറ്റബോധം അവളെ വേട്ടയാടിക്കാണും.

മഹാഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ കഥാപാത്രങ്ങളിലൊന്നാണ് ഗാന്ധാരി. ധർമ്മത്തിന്റെയും ത്യാഗത്തിന്റെയും പ്രതീകമായി പലപ്പോഴും വാഴ്ത്തപ്പെടാറുണ്ടെങ്കിലും, ഗാന്ധാരിയുടെ കണ്ണുമൂടിക്കെട്ടൽ എന്ന പ്രവൃത്തി അതിനുമപ്പുറം വലിയൊരു മാനസിക വ്യാപാരത്തിന്റെ, അല്ലെങ്കിൽ ബോധപൂർവ്വമുള്ള ഒരു ഒളിച്ചോട്ടത്തിന്റെ കഥ കൂടിയാണ് പറയുന്നത്. സ്നേഹത്തിന്റെ പേരിലുള്ള ആ അന്ധത എങ്ങനെയാണ് ഒരു സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ നാശത്തിന് കാരണമായതെന്ന് ഈ കഥ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ഗാന്ധാരത്തിലെ രാജകുമാരിയും അപ്രതീക്ഷിതമായ വിധിയും

അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ മനോഹരമായ ഗാന്ധാര ദേശത്തെ രാജാവായ സുബലന്റെ അരുമമകളായിരുന്നു ഗാന്ധാരി. പച്ചപ്പണിഞ്ഞ താഴ്‌വരകളും തെളിഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദികളും നിറഞ്ഞ ആ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും വലിയ സൗന്ദര്യമായിരുന്നു അവൾ. സൗന്ദര്യം കൊണ്ടും ബുദ്ധിശക്തി കൊണ്ടും ഏറെ പ്രശസ്തയായ അവൾ, പരമശിവനിൽ നിന്ന് നൂറു പുത്രന്മാരുണ്ടാകട്ടെ എന്ന വരം ലഭിച്ചവൾ കൂടിയായിരുന്നു. ഈ വരത്തിന്റെ വാർത്ത കേട്ടാണ് ഹസ്തിനപുരത്തിലെ ഭീഷ്മർ കുരുവംശത്തിനുവേണ്ടി ഗാന്ധാരിയെ ചോദിച്ച് ഗാന്ധാരത്തിലേക്ക് വരുന്നത്. കുരുവംശമെന്നത് അന്നത്തെ ഭാരതവർഷത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമ്രാജ്യമാണ്. അവിടുത്തെ രാജകുമാരന് തന്റെ മകളെ നൽകാൻ സുബലന് മറ്റൊന്നും ആലോചിക്കേണ്ടി വന്നില്ല.

എന്നാൽ ഹസ്തിനപുരത്തെത്തിയ ശേഷമാണ് തന്റെ ഭാവി വരനായ ധൃതരാഷ്ട്രർ ജന്മനാ അന്ധനാണെന്ന സത്യം ഗാന്ധാരി അറിയുന്നത്. ഒരു യുവതിയുടെ, ഒരു രാജകുമാരിയുടെ എല്ലാ സ്വപ്നങ്ങളും ഒറ്റനിമിഷം കൊണ്ട് തകർന്നടിയുകയായിരുന്നു. തന്റെ പിതാവിനെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയാണ് ഭീഷ്മർ ഈ വിവാഹം നടത്തിയതെന്ന സത്യം അവളുടെ ഉള്ളിൽ വലിയൊരു മുറിവായി മാറി. കണ്ണീരോടെ നിൽക്കുന്ന പിതാവ് സുബലൻ അവളോട് പറഞ്ഞു: “മകളേ, എന്നോട് ക്ഷമിക്കൂ… ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആജ്ഞ ധിക്കരിക്കാൻ ഈ ചെറിയ രാജ്യത്തിനാകില്ല. നമ്മൾ നിസ്സഹായരാണ്.” പ്രതികരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ആ നിസ്സഹായവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ് ആ ചരിത്രപരമായ തീരുമാനം അവൾ എടുക്കുന്നത്.

“ഈ അനീതിക്ക് സാക്ഷിയാകാൻ എന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് ഇനി അവകാശമില്ല. എന്റെ ഭർത്താവിന് കാണാൻ കഴിയാത്ത ഈ ലോകം, അതിന്റെ സൗന്ദര്യം, വർണ്ണങ്ങൾ… ഇനി ഞാനും കാണുന്നില്ല.” ഗാന്ധാരിയുടെ വാക്കുകൾ ആ അന്തപ്പുരത്തിൽ മുഴങ്ങി.

വിവാഹപ്പന്തലിലേക്ക് പോകുന്നതിന് മുൻപ്, കട്ടിയുള്ള ഒരു പട്ടുവസ്ത്രമെടുത്ത് അവൾ തന്റെ കണ്ണുകളെ എന്നെന്നേക്കുമായി മൂടിക്കെട്ടി. ഹസ്തിനപുരത്തെ ജനങ്ങളും രാജ്യസഭയും അവളെ വാഴ്ത്തിപ്പാടി. “എന്തൊരു ത്യാഗം! മഹാപതിവ്രത! ഭർത്താവിനുവേണ്ടി ലോകത്തിന്റെ വെളിച്ചം തന്നെ വേണ്ടെന്നുവെച്ചവൾ…” അങ്ങനെ ഗാന്ധാരിയുടെ ആ പ്രവൃത്തി ചരിത്രത്തിൽ ഒരു വീരഗാഥയായി മാറി. എന്നാൽ, അതൊരു ത്യാഗമായിരുന്നോ, അതോ തന്റെ വിധി നിർണ്ണയിച്ച ഭീഷ്മരോടും ഹസ്തിനപുരത്തോടുമുള്ള നിശബ്ദമായ ഒരു പ്രതിഷേധമായിരുന്നോ? തന്റെ സ്വപ്നങ്ങളെ തകർത്ത ഒരു സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം താൻ ആസ്വദിക്കില്ല എന്ന വാശിയായിരുന്നോ അത്?

ഇരുട്ടിൽ വളർന്ന പകയും മൗനവും

ഹസ്തിനപുരത്തിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ ധൃതരാഷ്ട്രർക്കും ഗാന്ധാരിക്കും നൂറു മക്കൾ പിറന്നു. രാജാവായ ധൃതരാഷ്ട്രർ ശാരീരികമായി മാത്രമല്ല അന്ധനായിരുന്നത്; തന്റെ അപകർഷതാബോധവും സിംഹാസനത്തോടുള്ള അടങ്ങാത്ത ആർത്തിയും അയാളുടെ വിവേകത്തെയും അന്ധമാക്കിയിരുന്നു. പലപ്പോഴും രാത്രികളിൽ ധൃതരാഷ്ട്രർ ഗാന്ധാരിയോട് തന്റെ ഭയങ്ങൾ പങ്കുവെച്ചു: “ഗാന്ധാരീ, പാണ്ഡുവിന്റെ മക്കൾ എന്റെ മക്കളുടെ അവകാശം തട്ടിയെടുക്കുമോ? ഈ സിംഹാസനം അവർക്ക് നഷ്ടമാകുമോ?” അങ്ങനെയൊരു സാഹചര്യത്തിൽ, ഭർത്താവിന് ഉൾക്കാഴ്ച നൽകേണ്ട, അദ്ദേഹത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള ലോകത്തിന്റെ ശരിയായ ചിത്രം വരച്ചുകാണിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം ഗാന്ധാരിക്കായിരുന്നു. ഒരു ഭരണാധികാരിയുടെ പത്നി എന്ന നിലയിലും, നൂറു മക്കളുടെ അമ്മ എന്ന നിലയിലും ധർമ്മത്തിന്റെ പക്ഷത്തുനിന്ന് കാര്യങ്ങൾ കാണാൻ അവൾക്ക് കഴിയണമായിരുന്നു.

എന്നാൽ, തന്റെ കണ്ണുകളിലെ ആ കെട്ട് ഗാന്ധാരിക്ക് എല്ലാത്തിൽ നിന്നുമുള്ള ഒരു ഒളിച്ചോട്ടത്തിനുള്ള വഴിയായി മാറി. ദുര്യോധനൻ വളർന്നുവന്നത് കടുത്ത അസൂയയും പകയും മനസ്സിൽ പേറിക്കൊണ്ടാണ്. പാണ്ഡവർക്കെതിരെ അവൻ നടത്തുന്ന ഓരോ വഞ്ചനകളും—അരക്കില്ലം തീവെച്ചതും, വിഷം കൊടുത്തതും—കൊട്ടാരത്തിന്റെ ഇടനാഴികളിൽ സംസാരവിഷയമായപ്പോഴും ഗാന്ധാരി മൗനം പാലിച്ചു. തോഴിമാർ വന്ന് വിവരങ്ങൾ പറയുമ്പോൾ അവൾ മുഖം തിരിച്ചു. “ഞാനൊന്നും കാണുന്നില്ലല്ലോ, പിന്നെ ഞാനെങ്ങനെ പ്രതികരിക്കും?” എന്നതായിരുന്നു അവളുടെ ഭാവം. കാഴ്ചയില്ലാത്ത അമ്മയുടെയും ഉൾക്കാഴ്ചയില്ലാത്ത അച്ഛന്റെയും തണലിൽ കൗരവന്മാർ അധർമ്മത്തിന്റെ പാതയിലൂടെ നിർബാധം സഞ്ചരിച്ചു.

തന്റെ മക്കളുടെ തെറ്റുകൾ തിരുത്താൻ അവൾ ശ്രമിച്ചില്ല എന്നല്ല, മറിച്ച് ആ തെറ്റുകളുടെ ആഴം നേരിട്ട് കാണാൻ അവൾ വിസമ്മതിച്ചു എന്നതാണ് സത്യം. ഭർത്താവിനോടുള്ള സ്നേഹവും മക്കളോടുള്ള വാത്സല്യവും അവരെ തിരുത്തുന്നതിൽ നിന്നും ഗാന്ധാരിയെ പിന്തിരിപ്പിച്ചു. സ്നേഹം അന്ധമാണെന്ന് പറയുന്നത് ഗാന്ധാരിയുടെ കാര്യത്തിൽ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ സത്യമായി മാറി.

ചൂതുകുളത്തിലെ നിലവിളികൾ: അന്ധതയുടെ പൂർണ്ണരൂപം

ഗാന്ധാരിയുടെ ബോധപൂർവ്വമുള്ള അന്ധതയുടെ (Willful Blindness) ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ് ചൂതുകളി സഭയിൽ നടന്ന സംഭവം. വഞ്ചനയിലൂടെ പാണ്ഡവരെ തോൽപ്പിച്ച കൗരവന്മാർ, പാഞ്ചാലിയെ സഭയിലേക്ക് വലിച്ചിഴച്ചുകൊണ്ടുവന്നു. ചൂതുകളുടെ ശബ്ദവും അട്ടഹാസങ്ങളും ഹസ്തിനപുരത്തെ പ്രകമ്പനം കൊള്ളിച്ചു. ഒരു സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളും നോക്കിനിൽക്കെയാണ് ദുശ്ശാസനൻ ദ്രൗപദിയുടെ വസ്ത്രാക്ഷേപം നടത്താൻ മുതിർന്നത്.

ആ സമയം ഗാന്ധാരി തന്റെ അന്തപ്പുരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ദ്രൗപദിയുടെ ഹൃദയം പിളരുന്ന നിലവിളികൾ— “ആരുമില്ലേ എനിക്ക് തുണയായി? ഭീഷ്മപിതാമഹർ പോലുമെന്തേ മൗനം പാലിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യങ്ങൾ—കൊട്ടാരത്തിന്റെ ചുവരുകളെ ഭേദിച്ച് ഗാന്ധാരിയുടെ കാതുകളിലുമെത്തിയിട്ടുണ്ടാകാം. തോഴിമാർ ഭയന്നുവിറച്ച് അവളുടെ കാൽക്കൽ വീണ് പറഞ്ഞു: “മഹാറാണി, സഭയിൽ വലിയ അനീതി നടക്കുന്നു. നിങ്ങളുടെ മക്കൾ ഒരു കുലവധുവിനെ അപമാനിക്കുന്നു…” കുരുവംശത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന രാജ്ഞിയായ അവൾക്ക്, വേണമെങ്കിൽ ആ സഭയിലേക്ക് കടന്നുചെന്ന് തന്റെ മക്കളെ ശാസിക്കാമായിരുന്നു. അന്ധനായ ധൃതരാഷ്ട്രർക്ക് ശബ്ദമില്ലാതിരുന്ന ആ നിമിഷത്തിൽ, ഒരു സ്ത്രീയെന്ന നിലയിലുള്ള പാഞ്ചാലിയുടെ അഭിമാനം സംരക്ഷിക്കാൻ ഗാന്ധാരിക്ക് കഴിയുമായിരുന്നു.

എന്നാൽ അവൾ തന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിൽ നിന്നെഴുന്നേറ്റില്ല. തന്റെ അന്തപ്പുരത്തിൽ, ആ കണ്ണുകെട്ടിനുള്ളിലെ ഇരുട്ടിൽ തന്നെ അവൾ അഭയം പ്രാപിച്ചു. “ഈ കണ്ണുകെട്ട് അഴിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല, അതിനാൽ എനിക്കൊന്നും ചെയ്യാനുമാകില്ല” എന്ന് അവൾ സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു. സത്യത്തിനു നേരെ കണ്ണടച്ചാൽ, ഇരുട്ട് നമ്മെ രക്ഷിക്കില്ല, മറിച്ച് അത് നമ്മെ വിഴുങ്ങുകയേ ഉള്ളൂ എന്നതിന്റെ തെളിവായിരുന്നു പിന്നീട് നടന്ന കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധം. താൻ കണ്ടില്ലെന്ന് നടിച്ച ഓരോ അനീതിയും, അവസാനം തന്റെ സ്വന്തം മക്കളുടെ ചോരയായി അവളുടെ കാൽക്കീഴിലേക്ക് തന്നെ ഒഴുകിയെത്തി.

ത്യാഗത്തിന്റെ മുഖമൂടിയണിഞ്ഞ അന്ധത (The Hidden Moral)

ഗാന്ധാരിയുടെ കഥയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട, എന്നാൽ പലരും ശ്രദ്ധിക്കാതെ പോകുന്ന ഒരു വലിയ ദാർശനിക പാഠമുണ്ട്. സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് കാഴ്ചയില്ലെങ്കിൽ, നമ്മൾ ചെയ്യേണ്ടത് സ്വന്തം കണ്ണുകൾ കൂടി ചൂഴ്ന്നെടുക്കുകയോ മൂടിക്കെട്ടുകയോ അല്ല. മറിച്ച്, അവരുടെ കണ്ണുകളായി, അവർക്ക് വെളിച്ചമായി (Prakasham) മാറുകയാണ് വേണ്ടത്. ഒരാളുടെ കുറവിനെ, നമ്മുടെ കൂടി കുറവാക്കി മാറ്റുന്നതല്ല യഥാർത്ഥ സ്നേഹം; മറിച്ച് അവരുടെ കുറവുകളെ നമ്മുടെ കഴിവുകൾ കൊണ്ട് നികത്തുന്നതാണ്.

ഗാന്ധാരിയുടെ പ്രവൃത്തി ബാഹ്യമായി നോക്കുമ്പോൾ ഒരു വലിയ ത്യാഗമായി തോന്നാം. എന്നാൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിച്ചാൽ, അത് ധർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള ഒരു ഒളിച്ചോട്ടമായിരുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉത്തരവാദിത്തം സത്യം കാണുക, അത് വിളിച്ചു പറയുക എന്നതാണ്. തന്റെ ഭർത്താവ് തെറ്റായ തീരുമാനങ്ങളെടുക്കുമ്പോൾ, തന്റെ മക്കൾ അധർമ്മം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, “ഞാനൊന്നും കാണുന്നില്ല” എന്ന് പറഞ്ഞ് മാറിനിൽക്കുന്നത് വലിയൊരു കുറ്റമാണ്. ധർമ്മം (Dharma) നമ്മോട് ആവശ്യപ്പെടുന്നത് കണ്ണുതുറന്ന് യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ നേരിടാനാണ്. അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് സത്യത്തിന് നേരെ കണ്ണടയ്ക്കുന്നത്, അനീതി ചെയ്യുന്നതിന് തുല്യമായ പാപമാണ്. തന്റെ കണ്ണുകൾ കെട്ടിയതിലൂടെ അവൾ തന്റെ വിവേകത്തെയും ബുദ്ധിയെയും കൂടിയാണ് അന്ധമാക്കിയത്.

ഇന്നത്തെ സമൂഹവും നാം സ്വയം കെട്ടുന്ന കണ്ണുമൂടികളും (Modern Life Connection)

മഹാഭാരതത്തിലെ ഈ കഥയ്ക്ക് ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ പഴക്കമുണ്ടാകാം, എന്നാൽ ഗാന്ധാരിമാരും അവരുടെ കണ്ണുമൂടികളും ഇന്നും നമ്മുടെ സമൂഹത്തിൽ സജീവമാണ്. ഇന്ന് നമ്മൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത് പട്ടുതുണികളല്ല, മറിച്ച് സ്വാർത്ഥതയുടെയും ഭയത്തിന്റെയും സൗകര്യങ്ങളുടെയും അദൃശ്യമായ കണ്ണുമൂടികളാണെന്ന് മാത്രം.

• കുടുംബങ്ങളിലെ അന്ധത: നമ്മുടെ കുടുംബങ്ങളെത്തന്നെ ഉദാഹരണമായി എടുക്കാം. സ്വന്തം മക്കൾ മയക്കുമരുന്നിന് അടിമയാകുമ്പോഴോ, വഴിതെറ്റി സഞ്ചരിക്കുമ്പോഴോ അത് കണ്ടില്ലെന്ന് നടിക്കുന്ന മാതാപിതാക്കളില്ലേ? മക്കളുടെ മുറിയിൽ നിന്ന് ലഹരിവസ്തുക്കൾ കണ്ടെത്തിയാലും, “എന്റെ കുട്ടി അങ്ങനെ ചെയ്യില്ല, അവനെ ആരോ ചതിച്ചതാണ്” എന്ന വാചകത്തിൽ അവർ തങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒളിച്ചോടുന്നു. മക്കളുടെ തെറ്റുകൾക്ക് നേരെ കണ്ണടയ്ക്കുന്നത് അവരോടുള്ള സ്നേഹം കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നേരിടാനുള്ള മാതാപിതാക്കളുടെ ഭയം കൊണ്ടാണ്. ഗാന്ധാരിയുടെ അതേ അന്ധത! ആ അന്ധതയുടെ അവസാനം അവർ ചെന്നെത്തുന്നത് വലിയ ദുരന്തങ്ങളിലായിരിക്കും.
• തൊഴിലിടങ്ങളിലെ മൗനം (Workplace Silence): തൊഴിലിടങ്ങളിലെ കാര്യവും വ്യത്യസ്തമല്ല. ഒരു കമ്പനിയിൽ നടക്കുന്ന വലിയ അഴിമതികളോ, സഹപ്രവർത്തകർ നേരിടുന്ന മാനസികവും ശാരീരികവുമായ ചൂഷണങ്ങളോ കാണുമ്പോൾ, “ഇതൊന്നും എന്റെ വിഷയമല്ല, എന്റെ ജോലി മാത്രം ചെയ്താൽ മതി” എന്ന് കരുതി മാറിനിൽക്കുന്നവർ നിരവധിയാണ്. സ്വന്തം പ്രമോഷനോ സുരക്ഷിതത്വത്തിനോ വേണ്ടി അനീതികൾക്ക് നേരെ കണ്ണടയ്ക്കുന്ന ഈ പ്രവണത (Willful Ignorance) ആത്യന്തികമായി ആ സ്ഥാപനത്തിന്റെ തന്നെ തകർച്ചയിലേക്കാവും നയിക്കുക.
• സാമൂഹികമായ നിസ്സംഗത: സമൂഹത്തിൽ നടക്കുന്ന അതിക്രമങ്ങൾ കണ്ടിട്ടും പ്രതികരിക്കാത്തവരാണ് ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണം. റോഡിൽ ഒരപകടം നടന്ന് ഒരാൾ ചോരവാർന്ന് കിടക്കുമ്പോൾ, അയാളെ ആശുപത്രിയിലെത്തിക്കാൻ ശ്രമിക്കാതെ മൊബൈൽ ഫോണിൽ വീഡിയോ എടുത്ത് മാറിനിൽക്കുന്ന പൊതുജനവും, അധികാരത്തിന്റെ തണലിൽ നടക്കുന്ന കൊള്ളരുതായ്മകൾ കണ്ടില്ലെന്ന് നടിക്കുന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥരും ചെയ്യുന്നത് മറ്റൊന്നുമല്ല. “എനിക്കെന്തിന് വേണ്ടാത്ത വേവലാതി?” എന്ന ചിന്ത ഒരു ആധുനിക കണ്ണുമൂടിയാണ്. പ്രതികരിക്കേണ്ടിടത്ത് മൗനം പാലിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷവും നമ്മൾ നമ്മുടേതായ കണ്ണുമൂടികൾ മുറുക്കിക്കെട്ടുകയാണ്.

അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ഒരു അനീതിക്ക് നേരെ കണ്ണടയ്ക്കുന്നത്, ആ അനീതിക്ക് കൂട്ടുനിൽക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. കാറ്റ് വരുന്ന ദിക്ക് അറിയാതെ കണ്ണുമൂടി ഇരുന്നാൽ ചുഴലിക്കാറ്റ് നമ്മെ ഒഴിവാക്കി കടന്നുപോകില്ല. മഹാഭാരതം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് ഈയൊരു വലിയ സത്യമാണ്. നമ്മുടെ ചുറ്റുമുള്ള ലോകം പൂർണ്ണമല്ല, അവിടെ തെറ്റുകളുണ്ട്, അനീതികളുണ്ട്. അവയെ കണ്ടില്ലെന്ന് നടിക്കുന്നത് ഒരു പരിഹാരമല്ല.

നാം ഓരോരുത്തരും നമ്മുടെ കണ്ണുകളിലെ അദൃശ്യമായ ആ കെട്ടുകൾ അഴിച്ചുമാറ്റേണ്ട സമയം അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു. കാരണം, അന്ധത ഒരിക്കലും ധർമ്മത്തെ സംരക്ഷിച്ചിട്ടില്ല; അത് എക്കാലവും അധർമ്മത്തിന് വളരാനുള്ള ഇരുട്ട് മാത്രമാണ് നൽകിയിട്ടുള്ളത്. സ്വന്തം മക്കളുടെ ചേതനയറ്റ ശരീരങ്ങൾക്ക് നടുവിൽ നിന്ന് വിലപിക്കേണ്ടി വരുന്ന ഗാന്ധാരിമാരാകാതിരിക്കാൻ, കണ്ണുതുറന്ന് യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ നേരിടാനുള്ള ആർജ്ജവം നമുക്കുണ്ടാകണം. സത്യത്തിന്റെ നേർക്കുള്ള തുറന്ന കണ്ണുകളാണ് എക്കാലത്തെയും വലിയ ആയുധം.