ഹസ്തിനപുരം ഗാഢനിദ്രയിലാണ്. കൊട്ടാരത്തിന്റെ കൂറ്റൻ ഇടനാഴികളിൽ കാവൽക്കാരുടെ കാലൊച്ചകൾ മാത്രം നേരിയതായി കേൾക്കാം. ആകാശത്ത് കാർമേഘങ്ങൾ ഉരുണ്ടുകൂടുന്നുണ്ടായിരുന്നു, വരാനിരിക്കുന്ന മഹാവിപത്തിന്റെ സൂചനയെന്നോണം. കൊട്ടാരത്തിലെ വിളക്കുകൾ ഓരോന്നായി അണഞ്ഞു കഴിഞ്ഞു. എന്നാൽ ആ വലിയ കൊട്ടാരത്തിലെ ഒരേയൊരു മുറിയിൽ മാത്രം ഇരുട്ട് വീണിട്ടില്ല. അവിടെ കുരുവംശത്തിന്റെ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രർ അസ്വസ്ഥനായി അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും നടക്കുകയാണ്. ഉറക്കം അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് കാതങ്ങൾ അകലെയാണ്. പുറത്ത് തണുത്ത കാറ്റ് വീശുന്നുണ്ടെങ്കിലും രാജാവിന്റെ മനസ്സ് ചുട്ടുപൊള്ളുകയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നെറ്റിയിൽ വിയർപ്പുകണങ്ങൾ പൊടിഞ്ഞു, കൈകളിലെ അധികാരദണ്ഡ് വിറയ്ക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു.
വരാനിരിക്കുന്ന മഹായുദ്ധത്തിന്റെ ഭീതി, സ്വന്തം മക്കളുടെ വഴിപിഴച്ച പോക്ക്, ധർമ്മവും അധർമ്മവും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം—എല്ലാം കൂടി ആ അന്ധനായ മനുഷ്യന്റെ സമനില തെറ്റിച്ചിരിക്കുന്നു. എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും സ്വന്തം മനസ്സാക്ഷിയുടെ കുറ്റപ്പെടുത്തലുകളിൽ നിന്ന് ഒളിച്ചോടാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. ഒടുവിൽ ഗത്യന്തരമില്ലാതെ അദ്ദേഹം തന്റെ വിശ്വസ്തനായ മന്ത്രിയെ, സ്വന്തം സഹോദരനെ വിളിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു—വിദുരർ. പാതിരാത്രിയിൽ വിളിച്ചുവരുത്തപ്പെട്ട വിദുരർ യാതൊരു അലോസരവുമില്ലാതെ, തികഞ്ഞ ശാന്തതയോടെ രാജസന്നിധിയിൽ എത്തി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാന്തമായ കാലൊച്ചകൾ ആ മുറിയിലെ ഭയാനകമായ നിശബ്ദതയെ ഭേദിച്ചു. വിദുരർക്ക് അറിയാമായിരുന്നു, താൻ പറയാൻ പോകുന്ന വാക്കുകൾ ആ മൂത്ത സഹോദരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ആഴത്തിൽ മുറിവേൽപ്പിക്കുമെന്ന്. പക്ഷേ, ഒരു മന്ത്രിയെന്ന നിലയിലും സഹോദരനെന്ന നിലയിലും സത്യം പറയാതിരിക്കാൻ വിദുരർക്ക് കഴിയില്ലായിരുന്നു.
അന്ധത കണ്ണുകൾക്കല്ല, മനസ്സിനാണ്
“വിദുരാ, എന്റെ നെഞ്ചിൽ ഒരു അഗ്നിപർവ്വതം പുകയുന്നതുപോലെ എനിക്ക് തോന്നുന്നു. എന്റെ മനസ്സ് നീറുകയാണ്. എനിക്ക് ഉറങ്ങാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഏത് വശത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞുകിടന്നാലും ഭയം എന്നെ വേട്ടയാടുന്നു. എന്ത് ചെയ്താൽ എനിക്ക് സമാധാനം കിട്ടും? നീ എനിക്ക് ശരിയായ വഴി കാണിച്ച് തരണം,” ധൃതരാഷ്ട്രർ യാചിക്കുന്ന സ്വരത്തിൽ, ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ പറഞ്ഞു.
വിദുരർ അല്പനേരം മൗനം പാലിച്ചു. ആ മൗനത്തിന് ആയിരം വാക്കുകളുടെ ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നു. പിന്നെ അങ്ങേയറ്റം ശാന്തനായി, എന്നാൽ മൂർച്ചയേറിയ വാക്കുകളിൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു തുടങ്ങി: “മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് ചോദിച്ചതിന് ഞാൻ ഉത്തരം നൽകാം. നാല് കൂട്ടർക്കാണ് രാത്രികളിൽ ഉറക്കം നഷ്ടപ്പെടുന്നത്. ഒന്നാമതായി, തന്നേക്കാൾ ശക്തനായ ശത്രുവോട് പക മനസ്സിൽ കൊണ്ടുനടക്കുന്നവൻ. രണ്ടാമതായി, ജീവിതത്തിൽ സർവ്വസ്വവും നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ. മൂന്നാമതായി, സ്വന്തമല്ലാത്തത്, മറ്റുള്ളവരുടെ സമ്പത്ത് അപഹരിച്ചവൻ. നാലാമതായി, കാമക്രോധങ്ങൾക്ക് അടിമപ്പെട്ടവൻ. രാജാവേ, സ്വന്തം മനസ്സാക്ഷിയോട് ചോദിച്ചുനോക്കൂ, ഇതിൽ ഏത് അവസ്ഥയാണ് അങ്ങയുടേത്?”
ഈ ചോദ്യം കേട്ട് ധൃതരാഷ്ട്രർ ഞെട്ടിത്തരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയമിടിപ്പ് വർദ്ധിച്ചു. തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മകൻ ദുര്യോധനൻ പാണ്ഡവരുടെ സമ്പത്തും രാജ്യവും ചതിയിലൂടെ അപഹരിച്ചതാണ് തന്റെ ഈ ഗതികെട്ട അവസ്ഥയ്ക്ക് കാരണമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് വ്യക്തമായി അറിയാമായിരുന്നു. എന്നാൽ അന്ധമായ പുത്രസ്നേഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേകത്തെയും അന്ധനാക്കിയിരുന്നു. ഇവിടെയാണ് ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ വിദുരനീതി (Vidura Neeti) ആരംഭിക്കുന്നത്. ഒരു ഭരണാധികാരി എങ്ങനെയായിരിക്കണം, ഒരു മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കണം, പ്രതിസന്ധികളിൽ എങ്ങനെ ശരിയായ തീരുമാനമെടുക്കണം എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ രൂപരേഖയാണ് വിദുരർ ആ രാത്രി അവിടെ വരച്ചുകാട്ടിയത്.
രാജാവിന്റെ മൗനം മനസ്സിലാക്കിയ വിദുരർ തുടർന്നു: “രാജാവേ, ആരാണ് യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതൻ? പുസ്തകങ്ങൾ വായിച്ചവൻ പണ്ഡിതനാകില്ല. കോപം, അമിതമായ സന്തോഷം, അഹങ്കാരം, ലജ്ജയില്ലായ്മ എന്നിവയാൽ തന്റെ കർത്തവ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിക്കാത്തവനാണ് യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതൻ. എന്നാൽ സ്വന്തം കഴിവുകേടുകൾ മനസ്സിലാക്കാതെ, ലഭിക്കാൻ പാടില്ലാത്തത് ആഗ്രഹിക്കുകയും, തനിക്ക് നന്മ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരെ വെറുക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് മൂർഖൻ. എന്നോട് ക്ഷമിക്കുക, അങ്ങയുടെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ ഒരു മൂർഖനാണ്. അവനെ അനുകൂലിക്കുന്നതിലൂടെ അങ്ങ് കുരുവംശത്തെ മുഴുവൻ ഒരു മഹാവിനാശത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയാണ്.”
കയ്പ്പുള്ള മരുന്നും സത്യവും
ധൃതരാഷ്ട്രർക്ക് ഈ വാക്കുകൾ കേൾക്കാൻ തീരെ താല്പര്യമില്ലായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം കോപം കൊണ്ട് ചുവന്നു. തന്റെ പ്രിയമകനെ ഒരു ദാസിപുത്രൻ കുറ്റം പറയുന്നത് ഏതൊരു അച്ഛനെയും പോലെ അദ്ദേഹത്തെയും ചൊടിപ്പിച്ചു. സിംഹാസനത്തിന്റെ കൈപ്പിടികളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിരലുകൾ അമർന്നു. എന്നാൽ വിദുരർ തന്റെ വാക്കുകൾ നിർത്തിയില്ല. അദ്ദേഹം മനുഷ്യപ്രകൃതത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയൊരു സത്യം രാജാവിന് മുന്നിൽ തുറന്നുവെച്ചു.
“സുലഭാഃ പുരുഷാ രാജൻ സതതം പ്രിയവാദിനഃ അപ്രിയസ്യ ച പഥ്യസ്യ വക്താ ശ്രോതാ ച ദുർലഭഃ…” എന്ന് തുടങ്ങുന്ന വരികളിലൂടെ വിദുരർ അസന്നിഗ്ദ്ധമായി പറഞ്ഞു: “രാജാവേ, എപ്പോഴും നമുക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള കാര്യങ്ങൾ മാത്രം, മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവരെ ഈ ലോകത്ത് എളുപ്പത്തിൽ കിട്ടും. അവരാണ് സ്തുതിപാഠകർ (Sycophants). അവർ തേനിൽ പൊതിഞ്ഞ വിഷം പോലെയാണ്. എന്നാൽ കേൾക്കാൻ അപ്രിയമാണെങ്കിലും, സത്യസന്ധവും നന്മ നിറഞ്ഞതുമായ കാര്യങ്ങൾ മുഖത്തുനോക്കി വിളിച്ചുപറയുന്നവർ വളരെ ചുരുക്കമാണ്. അതിലേറെ അപൂർവ്വമാണ് ആ കയ്പ്പുള്ള സത്യങ്ങൾ കേൾക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നവർ.”
രോഗം മാറാൻ കയ്പ്പുള്ള മരുന്ന് കുടിച്ചേ തീരൂ എന്ന് വിദുരർ രാജാവിനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ താല്പര്യത്തേക്കാൾ വലുതാണ് ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ താല്പര്യം; ഒരു കുടുംബത്തേക്കാൾ വലുതാണ് ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ താല്പര്യം; ഒരു ഗ്രാമത്തേക്കാൾ വലുതാണ് ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ താല്പര്യം. അതിനാൽ രാജ്യത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കും സമാധാനത്തിനും വേണ്ടി, അധർമ്മിയായ സ്വന്തം മകനെ തള്ളിപ്പറയാൻ വിദുരർ ധൃതരാഷ്ട്രരോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. അതൊരു കൊടുങ്കാറ്റായിരുന്നു. അന്ധനായ രാജാവിന്റെ അഹങ്കാരത്തിന്മേൽ ഏറ്റ ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരം. സത്യം എപ്പോഴും നഗ്നവും പരുക്കനുമാണ്; അത് ആരെയും പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ വേണ്ടി വേഷം മാറി വരില്ല എന്ന് വിദുരർ തന്റെ നിലപാടിലൂടെ തെളിയിച്ചു.
നാടുകടത്തപ്പെട്ട സത്യം
സത്യം കേൾക്കുമ്പോൾ അധികാരത്തിന്റെ മത്ത് പിടിച്ചവർക്ക് എപ്പോഴും കോപമാണ് വരിക. ധൃതരാഷ്ട്രർക്കും അതുതന്നെ സംഭവിച്ചു. ദുര്യോധനന്റെ ദുഷ്പ്രവൃത്തികളെ ന്യായീകരിക്കുന്ന രാജാവിന് വിദുരരുടെ മൂർച്ചയുള്ള ഉപദേശങ്ങൾ സഹിക്കാവുന്നതിലും അപ്പുറമായിരുന്നു. തന്റെ മകൻ തെറ്റുകാരനാണെന്ന് അംഗീകരിക്കാൻ ആ പിതൃഹൃദയം തയ്യാറായില്ല. പലതവണ വിദുരർ ഈ മുന്നറിയിപ്പുകൾ ആവർത്തിച്ചു. ഒടുവിൽ ഒരു ദിവസം ക്ഷമ നശിച്ച ധൃതരാഷ്ട്രർ സഭയിൽ വെച്ച് വിദുരരെ പരസ്യമായി അപമാനിച്ചു.
“നീ എപ്പോഴും പാണ്ഡവരുടെ പക്ഷത്താണ് സംസാരിക്കുന്നത്. എന്റെ ഉപ്പും അന്നവും തിന്നുകൊണ്ട് എന്റെ മക്കളെത്തന്നെ നീ കുറ്റം പറയുന്നു. എനിക്ക് നിന്റെ ഈ ഉപദേശം ആവശ്യമില്ല. നിന്റെ വാക്കുകൾ എനിക്ക് അരോചകമാണ്. നീ എവിടെയെങ്കിലും പൊയ്ക്കൊള്ളൂ, എന്റെ കൺമുന്നിൽ നിന്ന് മറയുക!” എന്ന് ആക്രോശിച്ച് ധൃതരാഷ്ട്രർ വിദുരരെ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി.
ആ വലിയ സഭയിൽ യാതൊരു ഭാവവ്യത്യാസവുമില്ലാതെ വിദുരർ എഴുന്നേറ്റു. അധികാരത്തിന്റെ യാതൊരു ചിഹ്നങ്ങളോടും അദ്ദേഹത്തിന് മമതയുണ്ടായിരുന്നില്ല. തന്റെ വില്ല് കൊട്ടാരവാതിലിൽ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആഡംബരങ്ങളില്ലാതെ അദ്ദേഹം ഹസ്തിനപുരത്തിന്റെ പടിയിറങ്ങി. സത്യത്തെയും ധർമ്മത്തെയും രാജാവ് പടിയിറക്കി വിട്ട ആ നിമിഷം തന്നെ ഹസ്തിനപുരത്തിന്റെ പതനം പൂർണ്ണമായിരുന്നു എന്ന് കാലം പിന്നീട് തെളിയിച്ചു. എന്നാൽ അധികനാൾ വിദുരരില്ലാതെ ആ അന്ധനായ രാജാവിന് ജീവിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. വിദുരർ പോയതോടെ തന്റെ മനസ്സാക്ഷി തന്നെ എന്നെന്നേക്കുമായി നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ ധൃതരാഷ്ട്രർക്ക് തോന്നി. പശ്ചാത്താപം നെഞ്ചിൽ പൊള്ളിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം ആളയച്ച് വിദുരരെ തിരികെ വിളിച്ചു. യാതൊരു ഈഗോയും (Ego) ഇല്ലാതെ വിദുരർ മടങ്ങിവന്നു. കാരണം അദ്ദേഹം ഉപദേശം നൽകിയത് വ്യക്തിപരമായ നേട്ടങ്ങൾക്കല്ല, മറിച്ച് അതൊരു കർത്തവ്യമായതുകൊണ്ടാണ്.
കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത സത്യങ്ങൾ (The Hidden Moral)
ഈ കഥയിൽ മിക്കവരും കാണാതെ പോകുന്ന വളരെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു വലിയ തലമുണ്ട്. വിദുരർ കേവലം ഒരു മന്ത്രിയോ ഉപദേശകനോ ആയിരുന്നില്ല, അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ ധർമ്മദേവന്റെ അവതാരമായിരുന്നു. വിദുരനീതിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയം അത് ധൃതരാഷ്ട്രരെ മാറ്റിമറിച്ചു എന്നതിലല്ല (കാരണം രാജാവ് അവസാനം വരെ മാറിയില്ല, തന്റെ മക്കളെ തിരുത്തിയതുമില്ല), മറിച്ച് ഫലം എന്തായാലും സത്യം വിളിച്ചുപറയുക എന്ന ധർമ്മം (Nishkama Karma) വിദുരർ മരണം വരെ പാലിച്ചു എന്നതിലാണ്.
നാം പലപ്പോഴും വിചാരിക്കുന്നത് ഉപദേശം നൽകിയാൽ മറ്റുള്ളവർ അത് കേൾക്കുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുമെന്നാണ്. എന്നാൽ മഹാഭാരതം കാണിച്ചുതരുന്ന പച്ചയായ യാഥാർത്ഥ്യം അതല്ല. ധൃതരാഷ്ട്രർക്ക് വിദുരർ പറയുന്നത് പൂർണ്ണമായും ശരിയാണെന്ന് ഹൃദയത്തിന്റെ ഉള്ളറകളിൽ അറിയാമായിരുന്നു. “ജാനാമി ധർമ്മം ന ച മേ പ്രവൃത്തി…” (എനിക്ക് ധർമ്മം എന്താണെന്ന് അറിയാം, പക്ഷേ അത് പ്രവർത്തിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയുന്നില്ല) എന്ന ഭയാനകമായ അവസ്ഥയായിരുന്നു രാജാവിന്റേത്. സത്യം മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും സ്വന്തം താല്പര്യങ്ങൾക്കും അന്ധമായ മമതയ്ക്കും (Attachment) മുന്നിൽ കണ്ണടയ്ക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ നിസ്സഹായതയാണ് ഇവിടെ നാം കാണുന്നത്. കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത സത്യങ്ങൾ ആര് വിളിച്ചുപറഞ്ഞാലും മനുഷ്യൻ അത് നിരാകരിക്കും. അവിടെ സത്യം കേൾക്കുന്നവന്റെ മാറ്റത്തിലല്ല, മറിച്ച് സത്യം പറയുന്നവന്റെ ധീരതയിലാണ് യഥാർത്ഥ നന്മ കുടികൊള്ളുന്നത്.
ഇന്നത്തെ ലോകത്തിലെ വിദുരന്മാർ
ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് നടന്ന ഈ കഥ ഇന്നത്തെ നമ്മുടെ ആധുനിക ജീവിതവുമായി എത്രത്തോളം ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു എന്ന് ചിന്തിച്ചുനോക്കൂ. ഇന്നത്തെ കോർപ്പറേറ്റ് ഓഫീസുകളിലും (Corporate world), രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലും, എന്തിന് നമ്മുടെ സ്വന്തം കുടുംബങ്ങളിൽ പോലും ഈ ധൃതരാഷ്ട്ര-വിദുര അവസ്ഥ കാണാം. അധികാരത്തിലിരിക്കുന്നവർ എപ്പോഴും തങ്ങളെ പുകഴ്ത്തുന്ന സ്തുതിപാഠകരെയാണ് (Yes-men) കൂടെ നിർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. അവർ ചെയ്യുന്ന തെറ്റുകളെ കയ്യടിച്ച് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നവരെ അവർക്ക് വലിയ ഇഷ്ടമാണ്.
ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു കമ്പനിയുടെ സി.ഇ.ഒ (CEO) എടുക്കുന്ന ഒരു നിർണ്ണായക തീരുമാനം വലിയൊരു സാമ്പത്തിക തകർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കുമെന്ന് മനസ്സിലാക്കി അത് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാൻ ധൈര്യം കാണിക്കുന്ന ഒരു ഉദ്യോഗസ്ഥൻ, അല്ലെങ്കിൽ കൂട്ടുകാരൻ പോകുന്ന വഴി അപകടമാണെന്നും അവൻ ലഹരിക്കോ തെറ്റായ ബന്ധങ്ങൾക്കോ അടിമപ്പെടുകയാണെന്നും മുഖത്തുനോക്കി പറയുന്ന ഒരു യഥാർത്ഥ സുഹൃത്ത്—അവരാണ് ഇന്നത്തെ കാലത്തെ വിദുരന്മാർ. പക്ഷേ പലപ്പോഴും അവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന പ്രതിഫലം ധൃതരാഷ്ട്രർ വിദുരർക്ക് നൽകിയതുപോലുള്ള അവഗണനയും പുറത്താക്കലുമാകും. “നീ എന്നെ പഠിപ്പിക്കാൻ വരേണ്ട” എന്ന ഒറ്റവാക്കിൽ സത്യം പറയുന്നവരെ നാം അകറ്റി നിർത്തും. പകരം നമ്മുടെ തെറ്റുകളെ ശരിവെക്കുന്ന എക്കോ ചേമ്പറുകളിൽ (Echo chambers) ജീവിക്കാൻ നാം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ ഒരു പ്രതിസന്ധി വരുമ്പോൾ നാം ആരുടെ ഉപദേശമാണ് തേടുന്നത് എന്ന് സ്വയം ചോദിക്കുക. നമ്മുടെ തെറ്റുകളെ ന്യായീകരിക്കുന്നവരുടേതോ, അതോ നമ്മുടെ തെറ്റുകളെ മുഖത്തുനോക്കി നിശിതമായി വിമർശിക്കുന്നവരുടേതോ? കയ്പ്പുള്ള മരുന്ന് നൽകാൻ ധൈര്യമുള്ള ഒരു വിദുരർ എങ്കിലും നിങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ ഉണ്ടെങ്കിൽ നിങ്ങൾ ഭാഗ്യവാനാണ്. കാരണം, നിങ്ങൾ അഹങ്കാരത്തിന്റെ കൊടുമുടിയിൽ നിന്ന് ഒരു വലിയ വീഴ്ചയിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ ഈഗോയെ വകവെയ്ക്കാതെ നിങ്ങളെ തടഞ്ഞുനിർത്താൻ അവർക്ക് മാത്രമേ കഴിയൂ.
ഒരു രാജ്യത്തിനോ ഒരു വ്യക്തിക്കോ സ്വന്തം മനസ്സാക്ഷിയുടെ ശബ്ദം കേൾക്കാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ അവിടെ നാശം ആരംഭിക്കുന്നു. ഹസ്തിനപുരത്തിന് വിദുരർ എങ്ങനെയായിരുന്നുവോ, അതുപോലെയാണ് ഓരോ മനുഷ്യന്റെയും ഉള്ളിലെ വിവേകം. സ്വന്തം തെറ്റുകൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുമ്പോൾ കോപിക്കുന്നതിന് പകരം, ആ വാക്കുകളിലെ സത്യം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞാൽ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിലെ പല കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധങ്ങളും ഒഴിവാക്കാം. നിങ്ങളുടെ ചുറ്റും നിൽക്കുന്നവരിൽ മധുരം പുരട്ടിയ വാക്കുകൾ പറയുന്നവരെക്കാൾ, കയ്പ്പുള്ള സത്യം പറയുന്നവരെ ചേർത്തുനിർത്തുക. കാരണം, അഗ്നിയിൽ കുരുത്ത പൊന്ന് മാത്രമേ തിളങ്ങുകയുള്ളൂ, വിമർശനങ്ങളിൽ വളരുന്ന വ്യക്തിത്വങ്ങൾ മാത്രമേ ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുകയുള്ളൂ.
