സ്ത്രീകളിലെ ലൈംഗിക വിരക്തി: കാരണങ്ങളും ശാസ്ത്രീയ പരിഹാരങ്ങളും

35 വയസ്സുള്ള മീര, ഭർത്താവുമായി നല്ല സ്നേഹബന്ധത്തിലാണ്. ജോലിയും കുടുംബവുമൊക്കെയായി സന്തോഷകരമായ ജീവിതം. എന്നാൽ കുറച്ചുകാലമായി അവളെ അലട്ടുന്ന ഒരു പ്രശ്നമുണ്ട് – ലൈംഗികബന്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടാൻ ഒരു താൽപ്പര്യവുമില്ല. ഭർത്താവിനോടുള്ള സ്നേഹക്കുറവല്ല കാരണമെന്ന് അവൾക്കറിയാം, പക്ഷെ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് അവൾക്ക് മനസ്സിലാകുന്നില്ല. ഈ വിഷമം ആരോട് തുറന്നുപറയുമെന്നറിയാതെ അവൾ നിശബ്ദമായി വേദനിക്കുന്നു. മീരയുടെ അവസ്ഥ ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സ്ത്രീകളിൽ, ഏകദേശം മൂന്നിലൊന്ന് പേർ ജീവിതത്തിന്റെ ഏതെങ്കിലും ഘട്ടത്തിൽ ലൈംഗിക താൽപ്പര്യക്കുറവ് അനുഭവിക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ് കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

എന്താണ് ലൈംഗിക താൽപ്പര്യക്കുറവ് (Low Libido)?

ലൈംഗിക താൽപ്പര്യക്കുറവ് അല്ലെങ്കിൽ ‘ലിബിഡോ’ കുറയുക എന്നത് കേവലം ഒരു ദിവസത്തെയോ അല്ലെങ്കിൽ ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിലോ ലൈംഗികതയോട് തോന്നുന്ന താൽപ്പര്യമില്ലായ്മയല്ല. മറിച്ച്, ലൈംഗിക ചിന്തകളോടും ഭാവനകളോടും ലൈംഗിക പ്രവർത്തനങ്ങളോടും സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്ന താൽപ്പര്യക്കുറവിനെയാണ് വൈദ്യശാസ്ത്രം ഇങ്ങനെ നിർവചിക്കുന്നത്. ഇത് ഒരു വ്യക്തിക്ക് മാനസിക സംഘർഷമോ വിഷമമോ ഉണ്ടാക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഒരു രോഗാവസ്ഥയായി കണക്കാക്കുന്നു. ഇതിനെ ഹൈപ്പോആക്ടീവ് സെക്ഷ്വൽ ഡിസയർ ഡിസോർഡർ (Hypoactive Sexual Desire Disorder – HSDD) എന്ന് പറയുന്നു.

ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട ഒരു പ്രധാന കാര്യമുണ്ട്. ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. ചിലർക്ക് സ്വാഭാവികമായി ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം കുറവായിരിക്കും, അത് അവർക്ക് ഒരുതരത്തിലുള്ള ബുദ്ധിമുട്ടും ഉണ്ടാക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അതൊരു രോഗാവസ്ഥയല്ല. എന്നാൽ, മുൻപ് നല്ല ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം ഉണ്ടായിരുന്ന ഒരാൾക്ക് പിന്നീട് കാര്യമായ കുറവ് സംഭവിക്കുകയും അത് അവരുടെ ജീവിതത്തെയും ബന്ധങ്ങളെയും പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ഇതിനെ ഒരു ആരോഗ്യപ്രശ്നമായി കാണേണ്ടത്.

ശരീരവും ലൈംഗിക താൽപ്പര്യവും: ശാസ്ത്രീയ വശം

സ്ത്രീകളിലെ ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം എന്നത് സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ജൈവ-മാനസിക പ്രക്രിയയാണ്. ഇതിൽ ഹോർമോണുകൾ, തലച്ചോറിലെ രാസവസ്തുക്കൾ, ശാരീരിക ആരോഗ്യം, മാനസികാവസ്ഥ, ബന്ധങ്ങളുടെ ഊഷ്മളത എന്നിവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഹോർമോണുകളുടെ പങ്ക്: സ്ത്രീ ശരീരത്തിലെ ഈസ്ട്രജൻ (Estrogen), പ്രൊജസ്ട്രോൺ (Progesterone), ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ (Testosterone) എന്നീ ഹോർമോണുകൾ ലൈംഗിക താൽപ്പര്യത്തെ കാര്യമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈസ്ട്രജൻ യോനിയിലെ രക്തയോട്ടം വർദ്ധിപ്പിക്കാനും ലൈംഗിക ഉത്തേജനം സുഗമമാക്കാനും സഹായിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളിൽ കുറഞ്ഞ അളവിൽ കാണപ്പെടുന്ന ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ ആണ് ലൈംഗികാസക്തിയുടെ (Libido) പ്രധാന നിയന്ത്രകൻ. ഈ ഹോർമോണുകളുടെ അളവിലുണ്ടാകുന്ന വ്യതിയാനങ്ങൾ താൽപ്പര്യക്കുറവിന് കാരണമാകും.

തലച്ചോറിന്റെ പങ്ക്: ലൈംഗിക താൽപ്പര്യത്തിന്റെ കേന്ദ്രം തലച്ചോറാണ്. ഡോപമിൻ (Dopamine), സെറോടോണിൻ (Serotonin) പോലുള്ള ന്യൂറോ ട്രാൻസ്മിറ്ററുകൾ (Neurotransmitters) ആനന്ദം, മാനസികാവസ്ഥ, ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം എന്നിവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. മാനസിക സമ്മർദ്ദം, വിഷാദം തുടങ്ങിയ അവസ്ഥകൾ ഈ രാസവസ്തുക്കളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ തകരാറിലാക്കുകയും ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യും.

ലൈംഗിക വിരക്തിക്ക് പിന്നിലെ പ്രധാന കാരണങ്ങൾ

സ്ത്രീകളിലെ ലൈംഗിക താൽപ്പര്യക്കുറവിന് ശാരീരികവും മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ നിരവധി കാരണങ്ങളുണ്ടാകാം. പലപ്പോഴും ഇവയിൽ ഒന്നിലധികം ഘടകങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാറുണ്ട്.

ശാരീരിക കാരണങ്ങൾ

• ഹോർമോൺ വ്യതിയാനങ്ങൾ: ആർത്തവവിരാമം (Menopause), ഗർഭകാലം, പ്രസവശേഷമുള്ള കാലയളവ്, മുലയൂട്ടൽ എന്നിവയെല്ലാം ഹോർമോൺ നിലകളിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുകയും ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യും.
• വിട്ടുമാറാത്ത രോഗങ്ങൾ: പ്രമേഹം, ഹൃദ്രോഗം, ഉയർന്ന രക്തസമ്മർദ്ദം, തൈറോയ്ഡ് പ്രശ്നങ്ങൾ, സന്ധിവാതം തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങൾ ശരീരത്തെ തളർത്തുന്നതിലൂടെയും വേദനയുണ്ടാക്കുന്നതിലൂടെയും ലൈംഗിക താൽപ്പര്യത്തെ ബാധിക്കാം.
• മരുന്നുകളുടെ പാർശ്വഫലങ്ങൾ: വിഷാദരോഗത്തിനുള്ള ചില മരുന്നുകൾ (Antidepressants), രക്തസമ്മർദ്ദത്തിനുള്ള മരുന്നുകൾ, ചില ഗർഭനിരോധന ഗുളികകൾ എന്നിവ ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം കുറയ്ക്കുന്നതായി കണ്ടുവരുന്നു.
• ജീവിതശൈലി ഘടകങ്ങൾ: കഠിനമായ ക്ഷീണം, ഉറക്കക്കുറവ്, അമിതമായ മദ്യപാനം, പുകവലി, വ്യായാമക്കുറവ് എന്നിവയെല്ലാം ലൈംഗികാരോഗ്യത്തെ പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കും.
• ലൈംഗികബന്ധത്തിലെ വേദന: യോനിയിലെ വരൾച്ച (Vaginal dryness), അണുബാധകൾ, എൻഡോമെട്രിയോസിസ് (Endometriosis) പോലുള്ള അവസ്ഥകൾ കാരണം ലൈംഗികബന്ധം വേദന നിറഞ്ഞതാകുന്നത് താൽപ്പര്യക്കുറവിലേക്ക് നയിക്കാം.

മാനസികവും വൈകാരികവുമായ കാരണങ്ങൾ

• മാനസിക സമ്മർദ്ദം (Stress): ജോലിസ്ഥലത്തെയും കുടുംബത്തിലെയും സമ്മർദ്ദങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക പ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവ മനസ്സിനെ അലട്ടുമ്പോൾ ലൈംഗികതയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകാൻ കഴിഞ്ഞെന്നുവരില്ല.
• വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠ (Depression & Anxiety): ഈ മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ ലൈംഗിക താൽപ്പര്യത്തെ സാരമായി ബാധിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകങ്ങളാണ്. “മനസ്സിന്റെ ആരോഗ്യം ശരീരത്തിന്റെ ആരോഗ്യം” എന്നത് ഇവിടെ വളരെ പ്രധാനമാണ്.
• ശരീരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആത്മവിശ്വാസക്കുറവ്: സ്വന്തം ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് മോശം ധാരണ വെച്ചുപുലർത്തുന്നത് ലൈംഗികമായി അടുത്തിടപഴകുന്നതിൽ നിന്ന് സ്ത്രീകളെ പിന്തിരിപ്പിക്കാം.
• മുൻകാല ദുരനുഭവങ്ങൾ: ലൈംഗികമായ അതിക്രമങ്ങൾക്കോ ദുരുപയോഗങ്ങൾക്കോ ഇരയായവർക്ക് അതിന്റെ മാനസികാഘാതം (Trauma) ലൈംഗിക താൽപ്പര്യത്തെ ദീർഘകാലം ബാധിച്ചേക്കാം.

ബന്ധങ്ങളിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ

• വൈകാരിക അടുപ്പമില്ലായ്മ: പങ്കാളിയുമായി വൈകാരികമായി അകൽച്ചയിലാണെങ്കിൽ ശാരീരികമായി അടുക്കാൻ താൽപ്പര്യം തോന്നണമെന്നില്ല.
• തുറന്ന ആശയവിനിമയത്തിന്റെ അഭാവം: ലൈംഗികമായ ഇഷ്ടങ്ങളും അനിഷ്ടങ്ങളും ആവശ്യങ്ങളും പങ്കാളിയോട് തുറന്നു സംസാരിക്കാതിരിക്കുന്നത് പ്രശ്നങ്ങൾ വഷളാക്കും.
• പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത തർക്കങ്ങൾ: ദാമ്പത്യത്തിലെ പിണക്കങ്ങളും വഴക്കുകളും പരിഹരിക്കാതെ മനസ്സിൽ വെച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത് ലൈംഗിക ജീവിതത്തെ തണുപ്പിലാഴ്ത്തും.
• പങ്കാളിയുടെ ലൈംഗിക പ്രശ്നങ്ങൾ: പങ്കാളിയുടെ ഉദ്ധാരണക്കുറവ് (Erectile dysfunction) പോലുള്ള പ്രശ്നങ്ങളും സ്ത്രീയിൽ താൽപ്പര്യക്കുറവിന് കാരണമായേക്കാം.

ചികിത്സയും പ്രതിരോധ മാർഗ്ഗങ്ങളും

ലൈംഗിക താൽപ്പര്യക്കുറവിനെ മറികടക്കാൻ ശാസ്ത്രീയവും പ്രായോഗികവുമായ നിരവധി മാർഗ്ഗങ്ങളുണ്ട്. ഇതിന് ഒരു ഡോക്ടറുടെയോ കൗൺസിലറുടെയോ സഹായം തേടുന്നത് വളരെ പ്രധാനമാണ്.

ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്ര സമീപനം

• കാരണം കണ്ടെത്തി ചികിത്സിക്കൽ: താൽപ്പര്യക്കുറവിന് കാരണമാകുന്ന രോഗങ്ങൾ (ഉദാ: പ്രമേഹം, തൈറോയ്ഡ്) കണ്ടെത്തി ചികിത്സിക്കുക, പാർശ്വഫലങ്ങളുള്ള മരുന്നുകൾ ഡോക്ടറുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം മാറ്റുക എന്നിവ പ്രധാനമാണ്.
• ഹോർമോൺ തെറാപ്പി (Hormone Therapy): ആർത്തവവിരാമം സംഭവിച്ച സ്ത്രീകളിൽ ഈസ്ട്രജൻ തെറാപ്പി യോനിയിലെ വരൾച്ച കുറയ്ക്കാനും അതുവഴി വേദനയില്ലാത്ത ലൈംഗികബന്ധം സാധ്യമാക്കാനും സഹായിക്കും. ചില പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഡോക്ടർമാർ കുറഞ്ഞ അളവിൽ ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ നിർദ്ദേശിക്കാറുണ്ട്.
• മരുന്നുകൾ: സ്ത്രീകളിലെ HSDD ചികിത്സിക്കാൻ യു.എസ് എഫ്.ഡി.എ (US FDA) അംഗീകരിച്ച ചില മരുന്നുകൾ ലഭ്യമാണ്. എന്നാൽ ഇവ ഡോക്ടറുടെ കർശനമായ മേൽനോട്ടത്തിൽ മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാവൂ.

ജീവിതശൈലിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ

• വ്യായാമം: ചിട്ടയായ വ്യായാമം ശരീരത്തിലെ രക്തയോട്ടം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും മാനസികാവസ്ഥ മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ഊർജ്ജസ്വലത നൽകുകയും ചെയ്യും. ഇത് ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കും.
• സമ്മർദ്ദം കുറയ്ക്കുക: യോഗ, ധ്യാനം, ഇഷ്ടമുള്ള വിനോദങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുക തുടങ്ങിയ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ മാനസിക സമ്മർദ്ദം നിയന്ത്രിക്കുന്നത് വളരെ ഗുണം ചെയ്യും.
• ആരോഗ്യകരമായ ഭക്ഷണം: പോഷകസമൃദ്ധമായ ആഹാരം ശാരീരികവും മാനസികവുമായ ആരോഗ്യത്തിന് അത്യാവശ്യമാണ്.
• മതിയായ ഉറക്കം: ദിവസവും 7-8 മണിക്കൂർ ഉറങ്ങുന്നത് ക്ഷീണമകറ്റി ഊർജ്ജം വീണ്ടെടുക്കാൻ സഹായിക്കും.

ആയുർവേദവും പരമ്പരാഗത രീതികളും

ആയുർവേദത്തിൽ ലൈംഗികാരോഗ്യത്തെ ‘വാജീകരണം’ എന്ന ശാഖയിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. അശ്വഗന്ധ, ശതാവരി തുടങ്ങിയ ഔഷധസസ്യങ്ങൾ ശരീരബലം വർദ്ധിപ്പിക്കാനും മാനസിക പിരിമുറുക്കം കുറയ്ക്കാനും സഹായിക്കുമെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, ഇത്തരം ചികിത്സകൾ ഒരു യോഗ്യനായ ആയുർവേദ ഡോക്ടറുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം മാത്രമേ സ്വീകരിക്കാവൂ.

കേരളത്തിലെ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ

കേരളം ആരോഗ്യരംഗത്ത് ഏറെ മുന്നിലാണെങ്കിലും ലൈംഗികാരോഗ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തുറന്ന ചർച്ചകൾക്ക് ഇന്നും നമ്മുടെ സമൂഹം മടികാണിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ ലൈംഗിക താൽപ്പര്യങ്ങളെയും ആഗ്രഹങ്ങളെയും കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നത് ഒരു തെറ്റായി കാണുന്ന ഒരു സാമൂഹികാന്തരീക്ഷം ഇവിടെ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. തനിക്ക് ലൈംഗിക താൽപ്പര്യം കുറവാണെന്ന് ഒരു സ്ത്രീ ഭർത്താവിനോടോ ഡോക്ടറോടോ പറയാൻ മടിക്കുന്നതിന്റെ പ്രധാന കാരണം ഇതാണ്. “ഇതൊക്കെ പറഞ്ഞാൽ മറ്റുള്ളവർ എന്ത് വിചാരിക്കും?” എന്ന ഭയം പലരെയും നിശബ്ദരാക്കുന്നു.

പലപ്പോഴും, ഇത് ഒരു ‘സ്നേഹക്കുറവായി’ തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുകയും ദാമ്പത്യബന്ധങ്ങളിൽ വലിയ വിള്ളലുകൾ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ, ഇത് ചികിത്സയും പരിഹാരവുമുള്ള ഒരു ആരോഗ്യപ്രശ്നമാണെന്ന് ഭൂരിഭാഗം പേരും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. കുടുംബത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ, കുട്ടികളുടെ കാര്യങ്ങൾ, ജോലിഭാരം എന്നിവയ്ക്കിടയിൽ സ്വന്തം ആരോഗ്യത്തെയും സന്തോഷത്തെയും കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ പല സ്ത്രീകളും മറന്നുപോകുന്നു. ഈ വിഷയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശരിയായ അവബോധം സൃഷ്ടിക്കുകയും തുറന്ന സംഭാഷണങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്.

എപ്പോൾ ഒരു ഡോക്ടറെ സമീപിക്കണം?

ലൈംഗിക താൽപ്പര്യക്കുറവ് നിങ്ങളുടെ ജീവിതത്തെ പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങളുടെ ദാമ്പത്യത്തിൽ അതൊരു പ്രശ്നമായി മാറുന്നുണ്ടെങ്കിൽ തീർച്ചയായും വൈദ്യസഹായം തേടണം. ഇത് നാണക്കേട് വിചാരിക്കേണ്ട ഒരു കാര്യമല്ല, മറിച്ച് പ്രമേഹമോ രക്തസമ്മർദ്ദമോ പോലെ ചികിത്സ ആവശ്യമുള്ള ഒരു ആരോഗ്യപ്രശ്നം മാത്രമാണ്.

താഴെ പറയുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഒരു ഡോക്ടറെ കാണാൻ മടിക്കരുത്:

• ലൈംഗിക താൽപ്പര്യത്തിൽ പെട്ടെന്ന് കാര്യമായ കുറവ് അനുഭവപ്പെട്ടാൽ.
• ഈ താൽപ്പര്യക്കുറവ് നിങ്ങൾക്ക് മാനസിക വിഷമമോ സംഘർഷമോ ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ.
• ഇത് നിങ്ങളുടെ ദാമ്പത്യബന്ധത്തെ മോശമായി ബാധിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ.
• ലൈംഗികബന്ധത്തിൽ വേദനയോ മറ്റ് ശാരീരിക ബുദ്ധിമുട്ടുകളോ അനുഭവപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിൽ.

ഒരു ഗൈനക്കോളജിസ്റ്റിനെയോ, ആവശ്യമെങ്കിൽ ഒരു സൈക്കോളജിസ്റ്റിനെയോ അല്ലെങ്കിൽ സെക്സോളജിസ്റ്റിനെയോ സമീപിക്കാവുന്നതാണ്. ഡോക്ടർ നിങ്ങളോട് നിങ്ങളുടെ ആരോഗ്യത്തെക്കുറിച്ചും, കഴിക്കുന്ന മരുന്നുകളെക്കുറിച്ചും, മാനസികാവസ്ഥയെക്കുറിച്ചും, ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും വിശദമായി ചോദിച്ചറിയും. ശരിയായ കാരണം കണ്ടെത്താൻ ചില രക്തപരിശോധനകളും (ഹോർമോൺ നിലകൾ അറിയാൻ) നിർദ്ദേശിച്ചേക്കാം. ഒരു ഡോക്ടറെ സമീപിക്കുന്നത് പ്രശ്നം തിരിച്ചറിയാനും ശരിയായ പരിഹാരം കണ്ടെത്താനുമുള്ള ആദ്യപടിയാണ്.

ശ്രദ്ധിക്കുക: ഈ ലേഖനം വിവരദായക ആവശ്യങ്ങൾക്ക് മാത്രമുള്ളതാണ്. വ്യക്തിഗത ചികിത്സാ ഉപദേശത്തിന് യോഗ്യതയുള്ള ഒരു ഡോക്ടറെ സമീപിക്കുക.

ലൈംഗികാരോഗ്യം എന്നത് ശാരീരികവും മാനസികവുമായ സമ്പൂർണ്ണ ആരോഗ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഭാഗമാണ്. അതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നതിലോ സഹായം തേടുന്നതിലോ തെറ്റില്ല. തുറന്ന ആശയവിനിമയത്തിലൂടെയും ശരിയായ വൈദ്യസഹായത്തിലൂടെയും ഈ അവസ്ഥയെ മറികടക്കാനും സന്തോഷകരവും സംതൃപ്തവുമായ ഒരു ജീവിതം നയിക്കാനും ഏതൊരു സ്ത്രീക്കും സാധിക്കും. ആരോഗ്യമാണ് ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് എന്ന തിരിച്ചറിവോടെ സ്വന്തം ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും ശ്രദ്ധിക്കുക.