അഭിമന്യുവും ചക്രവ്യൂഹവും: അപൂർണ്ണമായ അറിവിലെ ധീരത

കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ പതിമൂന്നാം നാൾ. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചോരയുടെയും മാംസത്തിന്റെയും കരിഞ്ഞ പൊടിയുടെയും രൂക്ഷഗന്ധം കാറ്റിൽ പടർന്നുനിൽക്കുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് കുതിരകളുടെ കുളമ്പടിനാദങ്ങളും ആനകളുടെ ചിന്നംവിളിയും ആയുധങ്ങൾ കൂട്ടിയിടിക്കുന്ന കാതടപ്പിക്കുന്ന ശബ്ദവും ആ അന്തരീക്ഷത്തെ കൂടുതൽ ഭയാനകമാക്കി. സൂര്യൻ ഉച്ചസ്ഥായിൽ കത്തിനിൽക്കുമ്പോഴും പാണ്ഡവപക്ഷത്ത് കനത്ത അന്ധകാരമായിരുന്നു നിഴലിച്ചിരുന്നത്. ആയുധങ്ങളുടെ മുഴക്കങ്ങൾക്കിടയിലും യുധിഷ്ഠിരന്റെ നെഞ്ചിടിപ്പ് വ്യക്തമായി കേൾക്കാം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്ത് കടുത്ത നൈരാശ്യം തളംകെട്ടി നിന്നിരുന്നു. കാരണം, അവരുടെ മുന്നിൽ സാക്ഷാൽ ദ്രോണാചാര്യർ തീർത്ത അതിസങ്കീർണ്ണമായ ഒരു മരണക്കെണി വായ പിളർന്നു നിൽക്കുകയാണ്—ചക്രവ്യൂഹം (Chakravyuha). അതിനുള്ളിലേക്ക് കടക്കാൻ പാണ്ഡവപ്പടയിൽ അർജ്ജുനനോ കൃഷ്ണനോ മാത്രമേ അറിയൂ. എന്നാൽ അവർ സംശപ്തകന്മാരുമായി പൊരുതി യുദ്ധഭൂമിയുടെ മറ്റൊരു കോണിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുകയാണ്. ഇന്നേ ദിവസം ചക്രവ്യൂഹം ഭേദിച്ചില്ലെങ്കിൽ പാണ്ഡവപ്പട ഒന്നടങ്കം ഇല്ലാതാകും; യുധിഷ്ഠിരൻ ബന്ധിയാക്കപ്പെടും.

ഭയവും നിസ്സഹായതയും എല്ലാവരെയും ഗ്രസിച്ച ആ നിമിഷത്തിലാണ്, മീശമുളച്ചു തുടങ്ങാത്ത ഒരു പതിനാറുകാരൻ മുന്നോട്ട് വന്നത്. സാക്ഷാൽ അർജ്ജുനന്റെയും സുഭദ്രയുടെയും മകൻ. സാക്ഷാൽ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട അനന്തരവൻ. അവന്റെ കണ്ണുകളിൽ ഭയത്തിന്റെ ഒരു ലാഞ്ചന പോലുമുണ്ടായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ആയിരം സൂര്യന്മാരുടെ തേജസ്സായിരുന്നു ആ മുഖത്ത്. അവനാണ് അഭിമന്യു.

ഗർഭപാത്രത്തിലെ കേൾവിക്കാരൻ

അഭിമന്യുവിന്റെ ധീരതയുടെയും ത്യാഗത്തിന്റെയും കഥ തുടങ്ങുന്നത് കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ ചോരപുരണ്ട മണ്ണിലല്ല, മറിച്ച് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് സുഭദ്രയുടെ ഗർഭപാത്രത്തിന്റെ ശാന്തതയിൽ വെച്ചാണ്. മണിമാളികയിലെ ഒരു രാത്രിയിൽ, ഗർഭിണിയായ സുഭദ്രയോട് അർജ്ജുനൻ തന്റെ യുദ്ധാനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ചും യുദ്ധതന്ത്രങ്ങളെക്കുറിച്ചും വാചാലനായി സംസാരിക്കുകയായിരുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ മിന്നിത്തിളങ്ങുന്ന ആ രാത്രിയിൽ, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സൈനിക വിന്യാസമായ ചക്രവ്യൂഹത്തെക്കുറിച്ച് അർജ്ജുനൻ വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഒരു വലിയ ചക്രം പോലെ നിരന്തരം കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന, ഏഴു നിരകളുള്ള ഭയാനകമായ സൈനിക വ്യൂഹം. ഓരോ നിര കടക്കുമ്പോഴും ശത്രുക്കളുടെ എണ്ണവും കരുത്തും ഇരട്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. ആ മരണച്ചുഴിയിലേക്ക് എങ്ങനെ കടക്കാമെന്നും, ശത്രുക്കളുടെ കണ്ണുവെട്ടിച്ച് ഓരോ വാതിലും എങ്ങനെ തകർക്കാമെന്നും അർജ്ജുനൻ വളരെ ആവേശത്തോടെ വിശദീകരിച്ചു.

ഗർഭസ്ഥ ശിശുവായിരുന്ന അഭിമന്യു ആ വാക്കുകൾ സസൂക്ഷ്മം കേൾക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഓരോ തന്ത്രവും ആ പിഞ്ചുമനസ്സിൽ ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞു. എന്നാൽ, വ്യൂഹത്തിനുള്ളിൽ കടന്നാൽ അവിടെനിന്ന് എങ്ങനെ സുരക്ഷിതമായി തിരികെ പുറത്തുവരാം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് അർജ്ജുനൻ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോഴേക്കും സുഭദ്ര ഗാഢനിദ്രയിലേക്ക് വഴുതിവീണിരുന്നു. ഭാര്യ ശാന്തമായി ഉറങ്ങിയതുകണ്ട് അർജ്ജുനൻ തന്റെ വിവരണം അവിടെവെച്ചുതന്നെ നിർത്തി. ആ നിമിഷം, ഗർഭപാത്രത്തിനുള്ളിലെ ആ ചെറിയ കേൾവിക്കാരന് എന്നെന്നേക്കുമായി നഷ്ടപ്പെട്ടത് തന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാനുള്ള ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ രഹസ്യമായിരുന്നു. ചക്രവ്യൂഹത്തിലേക്ക് കടക്കാൻ അവന് അറിയാമായിരുന്നു, പക്ഷേ അവിടെനിന്ന് പുറത്തുകടക്കാൻ അവന് അറിയില്ലായിരുന്നു. വിധി അവിടെ അവനായുള്ള മരണക്കെണി നിശബ്ദമായി ഒരുക്കിവെക്കുകയായിരുന്നു.

ധർമ്മസങ്കടവും ഒരു കൗമാരക്കാരന്റെ നിശ്ചയദാർഢ്യവും

വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറം കുരുക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരാം. യുധിഷ്ഠിരൻ കടുത്ത ധർമ്മസങ്കടത്തിലാണ്. പരാജയം തൊട്ടുമുന്നിൽ കാണുന്ന ആ നിമിഷത്തിൽ, മുതിർന്ന യോദ്ധാക്കൾ പോലും പകച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ അഭിമന്യു മുന്നോട്ടുവന്ന് പറഞ്ഞു: “വലിയച്ഛാ, എനിക്ക് ആ വ്യൂഹത്തിനുള്ളിൽ കടക്കാൻ അറിയാം. ഞാൻ നിങ്ങൾക്കായി വഴിതെളിക്കാം. നിങ്ങൾ എന്റെ പിന്നാലെ വരിക.”

യുധിഷ്ഠിരന്റെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദം ഇടറുന്നുണ്ടായിരുന്നു. “കുഞ്ഞേ, അത് വലിയൊരു അപകടമാണ്. നിനക്ക് പുറത്തുകടക്കാൻ അറിയില്ലല്ലോ. അങ്ങനെയൊരു മരണക്കയത്തിലേക്ക് നിന്നെ അയക്കാൻ എന്റെ മനസ്സ് അനുവദിക്കുന്നില്ല.”

അഭിമന്യുവിന്റെ മറുപടി ചരിത്രത്തിൽ സുവർണ്ണ ലിപികളിൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്. “എനിക്കറിയാം വലിയച്ഛാ, എനിക്ക് പുറത്തുകടക്കാൻ അറിയില്ലെന്ന്. പക്ഷേ, നമ്മുടെ ധർമ്മം ഇപ്പോൾ ഈ വ്യൂഹം തകർക്കുക എന്നതാണ്. പാണ്ഡവവംശത്തിന്റെ അഭിമാനം മണ്ണടിയാൻ ഞാൻ അനുവദിക്കില്ല. ഞാൻ വാതിൽ തുറക്കാം, എന്ത് വന്നാലും നേരിടാൻ ഞാൻ തയ്യാറാണ്.” ആ കൗമാരക്കാരന്റെ വാക്കുകളിലെ തീക്ഷ്ണത കണ്ട് ഭീമനും മറ്റ് പാണ്ഡവരും അവന് ഉറപ്പ് നൽകി—”മകനേ, നീ വാതിൽ തുറന്നാൽ മാത്രം മതി, നിന്റെ തൊട്ടുപിന്നിൽ ഒരു വലിയ ഇരുമ്പുമതിലായി ഞങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. നിന്നെ ഞങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കും.” ആ ഉറപ്പിൽ വിശ്വസിച്ച്, പ്രിയപ്പെട്ടവരോട് യാത്രചോദിച്ച്, തന്റെ സാരഥിയായ സുമിത്രയോട് രഥം ചക്രവ്യൂഹത്തിലേക്ക് പായിക്കാൻ അവൻ കൽപ്പിച്ചു.

ചക്രവ്യൂഹത്തിനുള്ളിലെ ഏകാകി

അഭിമന്യുവിന്റെ രഥം മിന്നൽപ്പിണർ പോലെ ചക്രവ്യൂഹത്തിന്റെ ആദ്യ വാതിലിലേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി. ഒരു ഇളംസിംഹം മദയാനക്കൂട്ടത്തിലേക്ക് നിർഭയം ചാടിവീഴുന്നതുപോലെയായിരുന്നു അത്. ആകാശത്തെ മറയ്ക്കുന്ന ശരവർഷങ്ങളാൽ അവൻ ആദ്യത്തെ വാതിൽ നിഷ്പ്രയാസം തകർത്തു. ദ്രോണരും കൃപരും ദുര്യോധനനും ആ കൗമാരക്കാരന്റെ അസ്ത്രവേഗവും യുദ്ധപാടവവും കണ്ട് ഒരു നിമിഷം അത്ഭുതപ്പെട്ടുപോയി. അവൻ അതിവേഗം വ്യൂഹത്തിനുള്ളിലേക്ക് കടന്നു. എന്നാൽ വിധി അവിടെ ജയദ്രഥന്റെ രൂപത്തിൽ അവനെ കാത്തുനിൽപ്പുണ്ടായിരുന്നു. പരമശിവനിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ അതിരുകവിഞ്ഞ ബലത്തിൽ ജയദ്രഥൻ ഭീമനെയും മറ്റ് പാണ്ഡവരെയും വ്യൂഹത്തിന്റെ കവാടത്തിൽ തന്നെ തടഞ്ഞു നിർത്തി.

അത്ഭുതങ്ങളൊന്നും സംഭവിച്ചില്ല, വ്യൂഹത്തിന്റെ വാതിലുകൾ അഭിമന്യുവിന് പിന്നിൽ കൊട്ടിയടഞ്ഞു. അവൻ അകത്ത് പൂർണ്ണമായും ഒറ്റപ്പെട്ടു. പുറത്തുകടക്കാൻ യാതൊരു വഴിയുമില്ലാത്ത ഒരു മരണച്ചുഴിയിൽ അവൻ അകപ്പെട്ടു എന്ന് അവന് മനസ്സിലായി. പാണ്ഡവർക്ക് അവനെ സഹായിക്കാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ. എങ്കിലും അവൻ ഭയന്നില്ല. കുരുവംശത്തിലെ മഹാന്മാരായ യോദ്ധാക്കൾ—കർണ്ണൻ, ദ്രോണർ, അശ്വത്ഥാമാവ്, ദുശ്ശാസനൻ, ദുര്യോധനൻ തുടങ്ങി ആയുധവിദ്യയിൽ അഗ്രഗണ്യരായവർ—എല്ലാവരും ചേർന്ന് ആ ഒറ്റയാനെ വളഞ്ഞിട്ട് ആക്രമിച്ചു. മഹാഭാരത യുദ്ധത്തിലെ ഏറ്റവും ക്രൂരവും ധർമ്മച്യുതി നിറഞ്ഞതുമായ നിമിഷങ്ങളായിരുന്നു അത്. യുദ്ധനിയമങ്ങൾ കാറ്റിൽ പറത്തിക്കൊണ്ട് മഹാരഥന്മാർ അവനെ പിന്നിൽ നിന്നും വശങ്ങളിൽ നിന്നും ആക്രമിച്ചു. കർണ്ണൻ അവന്റെ വില്ലറുത്തു, ദ്രോണർ കുതിരകളെ കൊന്നു. അവന്റെ രഥം തകർന്നു, വില്ലൊടിഞ്ഞു, പ്രിയപ്പെട്ട സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടു.

എന്നിട്ടും ആ പതിനാറുകാരൻ പിന്മാറിയില്ല. വിയർപ്പും ചോരയും കലർന്ന മുഖത്തോടെ, തകർന്ന രഥത്തിന്റെ ചക്രവുമേന്തി അവൻ അവർക്ക് നേരെ ഒരു സിംഹത്തെപ്പോലെ ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് അടുത്തു. ഓരോ ചുവടിലും അവൻ ശത്രുക്കളിൽ ഭയം വിതച്ചു. ഒടുവിൽ, നിസ്സഹായനായ ആ ബാലന്റെ മേൽ എണ്ണമറ്റ ആയുധങ്ങൾ പതിച്ചു. ആ പതിനാറുകാരൻ കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ ചോരപുരണ്ട മണ്ണിൽ വീണു. അവന്റെ ഭൗതികശരീരം വീണു, പക്ഷെ അവന്റെ യശസ്സ് ആകാശത്തോളം ഉയർന്നു. അവൻ മരിച്ചില്ല, മറിച്ച് കാലത്തെ അതിജീവിച്ച് അനശ്വരനായി മാറി.

അദൃശ്യമായ പാഠം: അപൂർണ്ണമായ അറിവും പൂർണ്ണമായ ധീരതയും

അഭിമന്യുവിന്റെ കഥ കേൾക്കുമ്പോൾ പലരും അതൊരു വിലാപകാവ്യമായി മാത്രമാണ് കാണാറുള്ളത്. ഒരു ചെറുപ്പക്കാരന്റെ ദാരുണാന്ത്യം, അല്ലെങ്കിൽ വിധിയുടെ ക്രൂരമായ ഒരു വിളയാട്ടം. എന്നാൽ ഈ കഥയുടെ ഉള്ളറകളിൽ ഒളിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന വലിയൊരു സത്യമുണ്ട്. അതാണ് അപൂർണ്ണമായ അറിവ് വെച്ചുകൊണ്ട് ഒരു വലിയ ചുവടുവെക്കാൻ കാണിച്ച അസാമാന്യമായ ധീരത.

യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ അഭിമന്യുവിന് കൃത്യമായി അറിയാമായിരുന്നു തന്റെ അറിവ് അപൂർണ്ണമാണെന്ന്. ചക്രവ്യൂഹത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ പുറത്തുകടക്കാം എന്ന സുരക്ഷിതമായ ഒരു “എക്സിറ്റ് പ്ലാൻ” (Exit Plan) അവന്റെ കയ്യിൽ ഇല്ലായിരുന്നു. വേണമെങ്കിൽ അവന് ഭയന്ന് മാറിനിൽക്കാമായിരുന്നു. “എനിക്ക് പകുതി മാത്രമേ അറിയൂ, അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ഈ ഉദ്യമത്തിനില്ല” എന്ന് പറയാൻ അവന് നൂറ് ശതമാനം അവകാശമുണ്ടായിരുന്നു. ആരും അവനെ കുറ്റപ്പെടുത്തില്ലായിരുന്നു, കാരണം അവൻ ഒരു കുട്ടിയായിരുന്നു. പക്ഷേ അവൻ ചിന്തിച്ചത് അതല്ല. തനിക്ക് ലഭിച്ച അപൂർണ്ണമായ അറിവ് വെച്ചുകൊണ്ട്, തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവർക്കായി എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും എന്നാണ് അവൻ നോക്കിയത്. ലക്ഷ്യം പൂർണ്ണമാണെന്ന് ഉറപ്പില്ലാതിരുന്നിട്ടും, പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സ്വന്തം ജീവൻ തന്നെ അപഹരിച്ചേക്കാമെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, തന്റെ കർമ്മം ചെയ്യാൻ അവൻ തയ്യാറായി. അവിടെയാണ് അവനിലെ യഥാർത്ഥ വീരൻ ജനിക്കുന്നത്. വിജയത്തിന്റെ ഗ്യാരണ്ടി ഇല്ലാത്തിടത്ത്, പരാജയം മുന്നിൽ കണ്ടുകൊണ്ട് പോരാടുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ധീരത എന്ന് അവൻ ലോകത്തെ പഠിപ്പിച്ചു.

ഇന്നത്തെ ജീവിതത്തിലെ ചക്രവ്യൂഹങ്ങൾ

ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് നടന്ന ഈ കഥ ഇന്നത്തെ നമ്മുടെ ജീവിതവുമായി എത്രത്തോളം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് ചിന്തിച്ചുനോക്കൂ. നമ്മുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും ജീവിതത്തിൽ പല രൂപത്തിലും ഭാവത്തിലും ദിനംപ്രതി ചക്രവ്യൂഹങ്ങൾ വരാറുണ്ട്. ഒരു പുതിയ ജോലി ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ, സ്വന്തമായി ഒരു ബിസിനസ്സ് തുടങ്ങുമ്പോൾ, അപ്രതീക്ഷിതമായ ഒരു രോഗം പിടിപെടുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ ജീവിതത്തിൽ വലിയൊരു തീരുമാനമെടുക്കുമ്പോൾ—നമ്മൾ പലപ്പോഴും പകച്ചുനിൽക്കാറില്ലേ? മുന്നോട്ട് പോയാൽ എന്ത് സംഭവിക്കും എന്ന ഭയം നമ്മെ തളർത്താറില്ലേ?

ഇന്നത്തെ തലമുറയുടെ വലിയൊരു പ്രശ്നമാണ് “അനാലിസിസ് പാരാലിസിസ്” (Analysis Paralysis). എല്ലാ വിവരങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ട്, ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാൻ പോകുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും കൃത്യമായ ധാരണ വന്നിട്ട് മാത്രമേ ഞാൻ ഒരു കാര്യം തുടങ്ങൂ എന്ന് വാശിപിടിക്കുന്നവരുണ്ട്. ഒരു സംരംഭം തുടങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു ചെറുപ്പക്കാരനെ എടുക്കുക. പരാജയപ്പെട്ടാൽ എങ്ങനെ പുറത്തുകടക്കാം (Exit Strategy), കടം വന്നാൽ എന്തുചെയ്യും എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ച് ചിന്തിച്ച് അവൻ ഒരിക്കലും ആ ബിസിനസ്സ് തുടങ്ങുകയേയില്ല. അതുപോലെ, ഒരു പുതിയ കോഴ്സ് പഠിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥി, അതിൽ ജോലി കിട്ടുമോ എന്ന് ഭയന്ന് സ്വന്തം സ്വപ്നം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

ജീവിതത്തിൽ എപ്പോഴും നമുക്ക് നൂറ് ശതമാനം അറിവോടെ ഒരു കാര്യത്തിലും ഇറങ്ങാൻ സാധിക്കില്ല എന്നതാണ് സത്യം. നമ്മൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ എപ്പോഴും അപൂർണ്ണമായിരിക്കും. ചിലപ്പോൾ അൻപതോ അറുപതോ ശതമാനം കാര്യങ്ങൾ മാത്രമേ നമുക്ക് അറിയാൻ കഴിഞ്ഞെന്നുവരും. ആ അപൂർണ്ണമായ അറിവ് വെച്ചുകൊണ്ട്, സ്വന്തം കഴിവിലുള്ള വിശ്വാസത്തിൽ മുന്നോട്ട് കുതിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നവരാണ് ജീവിതത്തിൽ ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അഭിമന്യു നമ്മോട് പറയുന്നത് അതാണ്—നിങ്ങളുടെ കയ്യിലുള്ളത് പകുതി അറിവാണെങ്കിലും, മനസ്സിലെ ധൈര്യം പൂർണ്ണമാണെങ്കിൽ നിങ്ങൾക്ക് ആദ്യത്തെ വാതിൽ തകർക്കാൻ കഴിയും. ഒരുപക്ഷെ ആ യാത്രയിൽ നിങ്ങൾക്ക് പരാജയങ്ങൾ നേരിട്ടേക്കാം, തിരിച്ചടികൾ ഉണ്ടായേക്കാം, എന്നാലും യാതൊന്നും ചെയ്യാതെ ഭയന്ന് നോക്കിനിൽക്കുന്നതിനേക്കാൾ എത്രയോ മഹത്തരമാണ് ധീരതയോടെ പൊരുതി വീഴുന്നത്.

ജീവിതമെന്ന കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ എല്ലാ ദിവസവും നമ്മളെ കാത്ത് പുതിയ ചക്രവ്യൂഹങ്ങൾ ഉയർന്നുവരും. ചിലപ്പോൾ അത് സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളാകാം, ചിലപ്പോൾ പ്രിയപ്പെട്ടവരുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളിലെ വിള്ളലുകളാകാം, അല്ലെങ്കിൽ കരിയറിലെ വലിയ വെല്ലുവിളികളാകാം. അപ്പോഴെല്ലാം നമ്മൾ ഓർക്കേണ്ടത് ആ പതിനാറുകാരന്റെ ചോരപുരണ്ട, എന്നാൽ അഭിമാനം സ്ഫുരിക്കുന്ന മുഖമാണ്. പുറത്തുകടക്കാനുള്ള വഴി അറിയില്ലെങ്കിലും, ഉള്ളിലുള്ള ഭയത്തെ തോൽപ്പിച്ച് ആ ചക്രവ്യൂഹത്തിലേക്ക് ധൈര്യത്തോടെ കാലെടുത്തുവെക്കുക. കാരണം, അഗ്നിയിൽ കുരുത്ത പൊന്നേ തിളങ്ങൂ. അപൂർണ്ണതകളിൽ നിന്ന് തുടങ്ങാൻ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നവരാണ് പിന്നീട് പൂർണ്ണതയിലെത്തുന്നത്. പുറത്ത് നിന്ന് കാഴ്ചക്കാരായി നിൽക്കുന്നവർക്ക് ഒരുപക്ഷെ സുരക്ഷിതത്വമുണ്ടാകാം, എന്നാൽ കാലം എപ്പോഴും ഓർമ്മിക്കുന്നതും ചരിത്രം എപ്പോഴും രേഖപ്പെടുത്തുന്നതും സ്വന്തം ഭയത്തെ അതിജീവിച്ച് ചക്രവ്യൂഹത്തിലേക്ക് എടുത്തുചാടിയ ധീരന്മാരുടെ പേരുകൾ മാത്രമായിരിക്കും.