കാറ്റിന് കരിഞ്ഞ മാംസത്തിന്റെയും ശവഗന്ധത്തിന്റെയും രൂക്ഷതയുണ്ടായിരുന്നു. മഹാശ്മശാനത്തിലെ പാതി കരിഞ്ഞ ചിതകളിൽ നിന്നും ഉയരുന്ന കറുത്ത പുകയ്ക്ക് നടുവിലൂടെ, തോളിലൊരു ശവവുമായി വിക്രമാദിത്യൻ അതിവേഗം നടന്നു നീങ്ങി. ദൂരെ എവിടെയോ കുറുക്കന്മാരുടെ ഓരിയിടൽ ഭയാനകമായ ആ അന്തരീക്ഷത്തിന് കൂടുതൽ ഭീകരത പകർന്നു. ഇലകൾ പോലുമനങ്ങാത്ത ആ കൂരിരുട്ടിൽ, രാജാവിന്റെ കാലൊച്ചകളും കരിഞ്ഞ മരച്ചില്ലകൾ ഒടിയുന്ന ശബ്ദവും മാത്രം മുഴങ്ങിക്കേട്ടു. ഭയമെന്നത് എന്തെന്നറിയാത്ത ആ വലിയ മനുഷ്യന്റെ അചഞ്ചലമായ നിശ്ചയദാർഢ്യത്തെ പരീക്ഷിക്കാനായി, തോളിലിരിക്കുന്ന ശവത്തിൽ കുടിയിരുന്ന വേതാളം വീണ്ടും പരുക്കൻ ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ചു തുടങ്ങി.

“രാജാവേ വിക്രമാദിത്യാ, നിന്റെ ഈ അർദ്ധരാത്രിയിലുള്ള യാത്ര എത്ര ദുഷ്കരമാണെങ്കിലും നിനക്ക് യാതൊരു കുലുക്കവുമില്ലല്ലോ! ചുട്ടുപൊള്ളുന്ന ഈ ചിതകൾക്കിടയിലൂടെയുള്ള നിന്റെ നടത്തത്തിന്റെ ഭാരം കുറയ്ക്കാൻ ഞാൻ വീണ്ടുമൊരു കഥ പറയാം. ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കുക. എന്നാൽ കഥയുടെ അവസാനം ഞാൻ ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യത്തിന്, ഉത്തരം അറിഞ്ഞിട്ടും നീ മിണ്ടാതിരുന്നാൽ നിന്റെ തല പൊട്ടിത്തെറിക്കും. മറിച്ച്, നീ ഉത്തരം പറഞ്ഞാൽ നിന്റെ പിടിയിൽ നിന്നും വഴുതിമാറി ഞാൻ വീണ്ടും ആ പഴയ മുരിക്ക് മരത്തിലേക്ക് തന്നെ പറന്നുപോകും.” വിക്രമാദിത്യൻ മൗനം തുടർന്നു, തന്റെ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് മാത്രം കണ്ണുകൾ നട്ട് അദ്ദേഹം നടന്നു. വേതാളം തന്റെ കഥ ആരംഭിച്ചു.

രാജ്യം വെടിഞ്ഞ രാജാവും ജീവൻ വെടിഞ്ഞ രാജ്ഞിയും

പുരാതന കാലത്ത്, സുവർണ്ണ ശില്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കൊട്ടാരങ്ങളുള്ള ചന്ദ്രഗിരി എന്നൊരു അതിസമ്പന്നമായ രാജ്യമുണ്ടായിരുന്നു. അതിധീരനും പ്രജാതൽപരനുമായ വീരസേനനായിരുന്നു അവിടുത്തെ ഭരണാധികാരി. അദ്ദേഹത്തിന് ജീവനുതുല്യം സ്നേഹിക്കുന്ന, സൗന്ദര്യത്തിലും ഗുണത്തിലും അദ്വിതീയയായ പത്മാവതി എന്നൊരു രാജ്ഞിയും, ബുദ്ധിമാനും രാജഭക്തനുമായ ധർമ്മദത്തൻ എന്നൊരു മന്ത്രിയുമുണ്ടായിരുന്നു. പ്രജകൾക്ക് സ്വന്തം പിതാവിനെപ്പോലെയായിരുന്നു വീരസേനൻ. രാജ്യത്തെ ഓരോ കുഞ്ഞിന്റെയും കണ്ണീരൊപ്പാൻ അദ്ദേഹം സദാ ശ്രദ്ധിച്ചിരുന്നു. അങ്ങനെ സമാധാനത്തോടെയിരിക്കെ, അയൽരാജ്യത്തെ ക്രൂരനായ കാലഭൈരവൻ എന്ന ചക്രവർത്തി ചന്ദ്രഗിരിയെ അപ്രതീക്ഷിതമായി ആക്രമിച്ചു. കാലഭൈരവന്റെ സൈന്യം ചന്ദ്രഗിരിയുടേതിനേക്കാൾ പതിന്മടങ്ങ് വലുതായിരുന്നു; ആകാശം മൂടുന്ന കരിമേഘം പോലെ അവർ ഇരച്ചെത്തി.

യുദ്ധം നടന്നാൽ ആയിരക്കണക്കിന് നിരപരാധികളായ പ്രജകൾ കൊല്ലപ്പെടും, സമൃദ്ധമായ രാജ്യം ചുട്ടുചാമ്പലാക്കപ്പെടും, സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും തെരുവിലേക്ക് വലിച്ചെറിയപ്പെടും എന്ന് വീരസേനന് ഉറപ്പായിരുന്നു. തന്റെ പ്രജകളുടെ ജീവനും മാനവും രക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിൽ ഒരേയൊരു വഴിയേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ – സിംഹാസനം ഉപേക്ഷിച്ച് നിരുപാധികം കീഴടങ്ങുക. തന്റെ ജീവനേക്കാൾ താൻ സ്നേഹിച്ച രാജ്യം, പ്രജകൾക്ക് വേണ്ടി വീരസേനൻ ത്യജിച്ചു. വെറുമൊരു യാചകനെപ്പോലെ, ഉടുത്ത വസ്ത്രം മാത്രം ധരിച്ച് രാജാവും രാജ്ഞിയും മന്ത്രിയും ആ ഇരുണ്ട രാത്രിയിൽ കൊട്ടാരമിറങ്ങി ഘോരവനത്തിലേക്ക് നടന്നു.

ദിവസങ്ങളോളം അവർ കൊടുംകാട്ടിലൂടെ അലഞ്ഞു തിരിഞ്ഞു. കാൽപാദങ്ങളിൽ മുള്ളുകൾ തറച്ചുകയറി ചോരയൊലിച്ചു. വിശപ്പും ദാഹവും അവരെ വല്ലാതെ തളർത്തി. മട്ടുപ്പാവിലെ പട്ടുമെത്തയിൽ മാത്രം ഉറങ്ങി ശീലിച്ച, രാജഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു വളർന്ന വീരസേനന് കാറ്റും മഴയും കൊടുംവെയിലും താങ്ങാനായില്ല. അദ്ദേഹത്തിന് കഠിനമായ പനി ബാധിച്ചു. ജീവൻ നഷ്ടപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയിലെത്തിയ രാജാവിനെ മടിയിൽ കിടത്തി, ഉണങ്ങിയ ഇലകൾക്കിടയിലിരുന്ന് രാജ്ഞി പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. അപ്പോഴാണ് അതുവഴി വന്ന, കാടിന്റെ സ്പന്ദനങ്ങൾ അറിയാവുന്ന ഒരു വനവാസി വൈദ്യൻ അവരോട് പറഞ്ഞത്, “അമ്മേ, കരഞ്ഞിട്ട് കാര്യമില്ല. ഈ രോഗത്തിന് കാട്ടിലെ സാധാരണ പച്ചമരുന്നുകൾ ഫലിക്കില്ല. വളരെ അപൂർവ്വമായ ഒരു ഔഷധം വേണം. അത് തയ്യാറാക്കാൻ പതിവ്രതയും ഉത്തമയുമായ ഒരു സ്ത്രീയുടെ ഹൃദയരക്തം ആവശ്യമാണ്. അല്ലാത്തപക്ഷം സൂര്യനുദിക്കുന്നതിന് മുൻപ് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവൻ പോകും.”

ഇതുകേട്ട നിമിഷം, പത്മാവതിയുടെ കണ്ണുകൾ തിളങ്ങി. അവളുടെ മുഖത്തെ സങ്കടം മാറി അവിടെയൊരു വല്ലാത്ത ശാന്തത നിറഞ്ഞു. തന്റെ ഭർത്താവിന്റെയും നാടിന്റെയും ജീവനായ രാജാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ ഇതിലും വലിയൊരു അവസരം തനിക്ക് ലഭിക്കാനില്ല എന്ന് അവൾ കരുതി. ധർമ്മദത്തൻ അമ്പരപ്പോടെ നോക്കിനിൽക്കെ, “എന്റെ ജീവനാഥന് വേണ്ടി, എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട രാജ്യത്തിന് വേണ്ടി ഈ ജീവൻ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ നൽകുന്നു” എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, മന്ത്രി തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ രാജ്ഞി സ്വന്തം മാറിടത്തിൽ കഠാരയിറക്കി തന്റെ ജീവൻ രാജാവിനായി ബലികഴിച്ചു. അവളുടെ ചുടുരക്തം ആ കാട്ടുപാതയിൽ പടർന്നു. ആ രക്തം കൊണ്ട് തയ്യാറാക്കിയ ഔഷധം കഴിച്ച് വീരസേനൻ മരണത്തിന്റെ വക്കിൽ നിന്നും ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരികെവന്നു.

മാനവും പേരും വെടിഞ്ഞ മന്ത്രി

മയക്കം വിട്ടുണർന്ന വീരസേനൻ കണ്ടത് രക്തത്തിൽ കുളിച്ചു കിടക്കുന്ന തന്റെ പ്രിയതമയെയാണ്. വിവരങ്ങൾ അറിഞ്ഞ രാജാവ് ഹൃദയം പൊട്ടി അലറിക്കരഞ്ഞു. തന്റെ രാജ്യവും, തന്റെ ജീവന്റെ പാതിയായ ഭാര്യയും നഷ്ടപ്പെട്ട താൻ ഇനി എന്തിനു ജീവിക്കണം എന്ന് വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അവിടെ കിടന്ന കഠാരയെടുത്ത് ആത്മഹത്യ ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങി. മന്ത്രി ധർമ്മദത്തൻ ബലമായി രാജാവിനെ തടഞ്ഞു. പത്മാവതിയുടെ ആ വലിയ ജീവത്യാഗം വെറുതെയാകരുത് എന്ന് മന്ത്രിക്ക് നിർബന്ധമുണ്ടായിരുന്നു. ചന്ദ്രഗിരിയെ കാലഭൈരവന്റെ ക്രൂരമായ കൈകളിൽ നിന്നും രക്ഷിക്കാൻ രാജാവ് ജീവിച്ചിരുന്നേ മതിയാകൂ. അതിനായി രാജാവിന്റെ ഉള്ളിൽ പ്രതികാരത്തിന്റെ തീജ്വാല ആളിക്കത്തിക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്ന് ധർമ്മദത്തൻ മനസ്സിലാക്കി.

അതിനായി ധർമ്മദത്തൻ ഒരു കടുത്ത തീരുമാനമെടുത്തു. രാജ്ഞിയുടെ മൃതദേഹവുമായി അദ്ദേഹം കാലഭൈരവന്റെ കൊട്ടാരത്തിലെത്തി. സഭാമണ്ഡപത്തിൽ വെച്ച് എല്ലാവരും കേൾക്കെ അയാൾ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു: “മഹാരാജാവേ, വീരസേനന്റെ ഭാര്യയെ ഞാൻ കൊലപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. എനിക്ക് അയാളോട് പണ്ടേ പകയായിരുന്നു. ഇനി മുതൽ ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനായ ദാസനായിരിക്കും.” ഇതറിഞ്ഞ വീരസേനൻ ക്രോധത്താൽ ജ്വലിച്ചു. തന്റെ പ്രിയതമയെ കൊന്ന മന്ത്രിയോടുള്ള കടുത്ത പക രാജാവിന്റെ സിരകളിൽ പുതിയൊരു ഊർജ്ജം നിറച്ചു. പ്രതികാരം ചെയ്യാനായി അദ്ദേഹം ഒളിവിൽ സൈന്യത്തെ സ്വരൂപിക്കാൻ തുടങ്ങി.

അതേസമയം, ശത്രുവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ കഴിഞ്ഞ ധർമ്മദത്തനെ ചന്ദ്രഗിരിയിലെ ജനങ്ങൾ ‘ഒറ്റുുകാരൻ’ എന്ന് വിളിച്ച് ശപിച്ചു. തെരുവിലൂടെ പോകുമ്പോൾ അവർ അയാളുടെ മുഖത്ത് കാർക്കിച്ചു തുപ്പി, കല്ലെറിഞ്ഞു. കൊടുംപാപിയായ അയാളെ ലോകം മുഴുവൻ വെറുത്തു. സ്വന്തം കുടുംബം പോലും അയാളെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. എന്നാൽ മാസങ്ങൾക്കുശേഷം, വലിയൊരു സൈന്യവുമായി വീരസേനൻ കാലഭൈരവനെ ആക്രമിച്ചപ്പോൾ, കൊട്ടാരത്തിന്റെ രഹസ്യ അറകൾ പുറത്തുനിന്നുള്ളവർക്കായി തുറന്നിട്ടതും, ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ ആയുധപ്പുരകൾ തീയിട്ടു നശിപ്പിച്ചതും മറ്റാരുമായിരുന്നില്ല, സാക്ഷാൽ ധർമ്മദത്തൻ തന്നെയായിരുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ വീരസേനൻ വിജയിച്ചു, രാജ്യം തിരികെ നേടി. പക്ഷേ, ധർമ്മദത്തൻ അപ്പോഴേക്കും ശത്രുക്കളാൽ പിടിക്കപ്പെട്ട് കൊടിയ പീഡനങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി, ഇരുട്ടറയിൽ മരണാസന്നനായി കിടക്കുകയായിരുന്നു. തന്റെ രാജ്ഞിയെ കൊന്നവനെന്ന പേരുദോഷം മരണം വരെ അയാൾ തിരുത്താൻ ശ്രമിച്ചില്ല. രാജ്യദ്രോഹി എന്ന വിളിപ്പേരോടെ, ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ അപമാനത്തിന്റെ ഭാരവും പേറി ആ മന്ത്രി ഇരുട്ടറയിൽ അനാഥനായി കണ്ണടച്ചു.

വേതാളത്തിന്റെ ചോദ്യവും വിക്രമാദിത്യന്റെ ഉത്തരവും

കഥ ഇവിടെ നിർത്തിക്കൊണ്ട് വേതാളം ചോദിച്ചു: “പറയൂ വിക്രമാദിത്യ, പ്രജകൾക്കായി തന്റെ സർവ്വസ്വവും രാജ്യവും വെടിഞ്ഞ രാജാവ്, ഭർത്താവിനായി സ്വന്തം ജീവൻ വെടിഞ്ഞ രാജ്ഞി, രാജാവിനും രാജ്യത്തിനും വേണ്ടി സ്വന്തം മാനവും സൽപ്പേരും എന്നെന്നേക്കുമായി വെടിഞ്ഞ മന്ത്രി. ഇവരിൽ ആരുടെ ത്യാഗമാണ് ഏറ്റവും മഹത്തരം? ഉത്തരം അറിഞ്ഞിട്ടും പറഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ശിരസ്സ് നൂറായി പിളരും! വെറുമൊരു മന്ത്രിയുടെ പ്രവൃത്തിയെക്കാൾ വലുതല്ലേ സ്വന്തം ജീവൻ വെടിഞ്ഞ രാജ്ഞിയുടെയും രാജ്യം വെടിഞ്ഞ രാജാവിന്റെയും ത്യാഗം?”

ഒട്ടും മടിക്കാതെ, ഉറച്ച ശബ്ദത്തിൽ വിക്രമാദിത്യൻ ഉത്തരം നൽകി: “മന്ത്രി ധർമ്മദത്തന്റെ ത്യാഗമാണ് ഏറ്റവും മഹത്തരം.”

“അതെന്തുകൊണ്ട്?” വേതാളം അത്ഭുതത്തോടെയും പരിഹാസത്തോടെയും ചോദിച്ചു. “സമ്പത്തിനേക്കാളും സൽപ്പേരിനേക്കാളും വലുതല്ലേ ഒരുവന്റെ ജീവൻ? ജീവൻ പോയാൽ പിന്നെന്തുണ്ട് ബാക്കി?”

വിക്രമാദിത്യൻ വിശദീകരിച്ചു: “രാജാവ് തന്റെ രാജ്യം വെടിഞ്ഞെങ്കിലും, അതൊരു വലിയ ത്യാഗമാണെങ്കിലും, സമ്പത്തും അധികാരവും പിന്നീട് ഒരിക്കൽ തിരികെ നേടാവുന്നതേയുള്ളൂ. രാജ്ഞി സ്വന്തം ജീവൻ ബലികഴിച്ചു എന്നത് സത്യം തന്നെ. പക്ഷേ ആ മരണം അവൾക്ക് നൽകിയത് ഒരു നിമിഷത്തെ വേദന മാത്രമാണ്. അതിനുശേഷം അവൾ വീരസ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു, ഭർത്താവിന്റെയും ലോകത്തിന്റെയും മുഴുവൻ ആദരവും ഏറ്റുവാങ്ങി. മരണശേഷവും അവൾ വാഴ്ത്തപ്പെട്ടു. എന്നാൽ മന്ത്രിയുടെ കാര്യം അതല്ല. സത്യസന്ധനും കുലീനനുമായ ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം മാനവും സൽപ്പേരുമാണ് ജീവനേക്കാൾ വലുത്. താൻ ചെയ്യാത്ത തെറ്റിന്, താൻ സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ച ലോകം മുഴുവൻ തന്നെ വെറുക്കുന്നത് നോക്കിനിൽക്കേണ്ടി വരിക, സ്വന്തം ജനങ്ങളാൽ നിരന്തരം അപമാനിക്കപ്പെടുക എന്നത് അനുദിനം മരിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. മരണം ഒറ്റത്തവണയേ വേദന നൽകൂ, എന്നാൽ അപമാനം ഓരോ ശ്വാസത്തിലും നീറുന്ന നോവാണ്. രാജാവിനും രാജ്യത്തിനും വേണ്ടി ആ അപമാനത്തിന്റെ ഭാരം ഒരു ജീവപര്യന്തം മുഴുവൻ ചുമന്ന മന്ത്രിയുടെ ത്യാഗം തന്നെയാണ് ഇക്കൂട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം. അയാൾ മരിച്ചത് ഒരു തവണയല്ല, അയാൾ അപമാനിക്കപ്പെട്ട ഓരോ നിമിഷത്തിലുമാണ്.”

ശരിയായ ഉത്തരം ലഭിച്ചയുടനെ, വിക്രമാദിത്യന്റെ പിടിയിൽ നിന്നും വഴുതിമാറി, ഭയാനകമായി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വേതാളം വീണ്ടും ശ്മശാനത്തിലെ കൂരിരുട്ടിലേക്ക്, ആ പഴയ മുരിക്ക് മരത്തിന്റെ കൊമ്പിലേക്ക് പറന്നുപോയി.

ത്യാഗത്തിന്റെ കാണാപ്പുറങ്ങൾ (The Hidden Moral)

ഈ കഥ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്ന വളരെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു തത്വശാസ്ത്രമുണ്ട്. നമ്മൾ എപ്പോഴും ത്യാഗത്തെ അളക്കുന്നത് എത്രമാത്രം പണമോ സ്വത്തോ നഷ്ടപ്പെട്ടു, അല്ലെങ്കിൽ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ടോ എന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. എന്നാൽ ത്യാഗത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ അതല്ല. അത് നൽകിയതിന് ശേഷം ആ വ്യക്തി അനുഭവിക്കുന്ന സഹനമാണ് ത്യാഗത്തിന്റെ മാറ്റുരയ്ക്കുന്നത്. സ്വന്തം അഹം (Ego) അടിയറവ് വെക്കുക എന്നതാണ് ഒരു മനുഷ്യന് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ഏറ്റവും കഠിനമായ പ്രവൃത്തി.

ഒരു മനുഷ്യൻ വർഷങ്ങളോളം കഷ്ടപ്പെട്ട് കെട്ടിപ്പടുക്കുന്ന ഒന്നാണ് അയാളുടെ സൽപ്പേരും വിശ്വാസ്യതയും (Reputation). താൻ വിശ്വസിക്കുന്ന ഒരു വലിയ നന്മയ്ക്ക് വേണ്ടി, ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ കുറ്റപ്പെടുത്തലുകളും ഏറ്റുവാങ്ങാൻ തയ്യാറാകുക എന്നത് ശാരീരികമായ മരണത്തേക്കാൾ വലിയ ത്യാഗമാണ്. കാരണം, മരിച്ചാൽ അയാൾ വേദനകളിൽ നിന്നും മുക്തനാകുന്നു. എന്നാൽ സ്വന്തം പ്രതിച്ഛായ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ജീവിക്കുന്നവൻ, സ്വന്തം ചിതയിൽ ദിവസവും എരിഞ്ഞടങ്ങുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ചരിത്രത്തിൽ പലപ്പോഴും യഥാർത്ഥ നായകന്മാർ വില്ലന്മാരുടെ വേഷം കെട്ടേണ്ടി വന്നിട്ടുണ്ട്, വലിയ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി. താൻ ശരിയാണെന്ന് വാദിക്കാനുള്ള അവസരം ഉണ്ടായിട്ടും, ഒരു വലിയ ലക്ഷ്യത്തിന് വേണ്ടി നിശബ്ദത പാലിക്കുന്നവരാണ് യഥാർത്ഥ ത്യാഗികൾ.

ആധുനിക ജീവിതത്തിലെ ത്യാഗങ്ങൾ

ഇന്നത്തെ കാലത്തും ഈ കഥയ്ക്ക് വലിയ പ്രസക്തിയുണ്ട്. നമ്മുടെ സമൂഹത്തിൽ വ്യത്യസ്ത രീതിയിലുള്ള ത്യാഗങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യരുണ്ട്. കോവിഡ് പോലുള്ള മഹാമാരികളുടെ സമയത്ത് സ്വന്തം ജീവൻ പണയം വെച്ച് രോഗികളെ ശുശ്രൂഷിച്ച ആരോഗ്യ പ്രവർത്തകർ രാജ്ഞിയെപ്പോലെ ജീവൻ വെച്ചുതന്നെയുള്ള ത്യാഗമാണ് ചെയ്തത്. സമൂഹത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി കോടിക്കണക്കിന് രൂപ ദാനം ചെയ്യുന്ന വലിയ വ്യവസായികൾ രാജാവിനെപ്പോലെ സമ്പത്താണ് ത്യാഗം ചെയ്യുന്നത്. ഇതെല്ലാം സമൂഹം കാണുകയും വാഴ്ത്തുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്.

എന്നാൽ മന്ത്രിയെപ്പോലെ ത്യാഗം ചെയ്യുന്നവരും നമ്മുടെ ഇടയിലുണ്ട്, പലപ്പോഴും നമ്മൾ അവരെ തിരിച്ചറിയാറില്ല. ഉദാഹരണത്തിന്:

• വലിയ കോർപ്പറേറ്റ് കമ്പനികളിലോ സർക്കാരിലോ നടക്കുന്ന അഴിമതികൾ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്ന വിസിൽബ്ലോവർമാരെ (Whistleblowers) നോക്കുക. അവർക്ക് തങ്ങളുടെ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്നു, കള്ളക്കേസുകളിൽ പെടുന്നു, പലപ്പോഴും സ്വന്തം സഹപ്രവർത്തകരാലും സമൂഹത്താലും അവർ ഒറ്റപ്പെടുന്നു. ഒരുപക്ഷേ അവർക്ക് വലിയ സാമ്പത്തിക നഷ്ടവും മാനസിക പീഡനവും അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും. സത്യം വിളിച്ചുപറഞ്ഞതിന്റെ പേരിൽ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ഒറ്റുകാർ എന്ന പേരുദോഷം കേൾക്കേണ്ടി വരുന്ന അവരുടെ ത്യാഗം പലപ്പോഴും സമൂഹം തിരിച്ചറിയാറില്ല.
• കുടുംബത്തിന്റെ സമാധാനത്തിനായി സ്വന്തം ഭാഗത്തെ ന്യായങ്ങൾ വിഴുങ്ങി, എല്ലാ തെറ്റുകളും സ്വന്തം ചുമലിലേറ്റുന്ന അച്ഛനമ്മമാരുണ്ട്. മക്കളുടെ ശോഭനമായ ഭാവിക്ക് വേണ്ടി, മറ്റുള്ളവരുടെ മുന്നിൽ തലകുനിക്കേണ്ടി വരുന്ന അവരുടെ നിശബ്ദമായ സഹനം ധർമ്മദത്തന്റേതിന് തുല്യമാണ്.
• ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെയോ ടീമിന്റെയോ നിലനിൽപ്പിന് വേണ്ടി, പരാജയങ്ങളുടെ എല്ലാ പഴിചാരലുകളും നിശബ്ദമായി ഏറ്റുവാങ്ങുന്ന ചില നായകന്മാരുണ്ട്. താൻ ശരിയാണെന്ന് തെളിയിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നിട്ടും, വിട്ടുവീഴ്ചകൾക്ക് തയ്യാറാകുന്നവർ.

സമ്പത്ത് നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ വീണ്ടും സമ്പാദിക്കാം. ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ അതോടെ എല്ലാം അവസാനിക്കുകയും ഓർമ്മകൾ മാത്രം ബാക്കിയാകുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ സ്വന്തം അഭിമാനവും ന്യായവും അടിയറവുവെച്ച്, മറ്റുള്ളവരുടെ വെറുപ്പ് സമ്പാദിച്ചുകൊണ്ട് ജീവിക്കേണ്ടി വരിക എന്നത് ഒരു ശരാശരി മനുഷ്യന് താങ്ങാനാകുന്നതിലും അപ്പുറമാണ്. നമ്മുടെ ചുറ്റുമുള്ള മനുഷ്യരെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ, അവർ നമുക്കായി നൽകിയതിനേക്കാൾ, അവർ നമുക്കായി എത്രത്തോളം വേദനകൾ നിശബ്ദമായി സഹിക്കുന്നുണ്ട് എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നത് നന്നായിരിക്കും. ഒരുപക്ഷേ, നമ്മൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ വെറുക്കുന്ന മനുഷ്യനായിരിക്കും നമുക്ക് വേണ്ടി ഏറ്റവും വലിയ ത്യാഗം ചെയ്തിട്ടുണ്ടാകുക. വിക്രമാദിത്യൻ നടന്നകന്ന ആ കൂരിരുട്ടുള്ള കാടുപോലെ, പല മനുഷ്യരുടെയും മനസ്സിലെ ത്യാഗത്തിന്റെ ആഴങ്ങൾ നമുക്കിന്നും അജ്ഞാതമാണ്.