രാവണനെ തകർത്തത് രാമനല്ല; മണ്ഡോദരിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേൾക്കാത്തതാണ്

അലറിയടിക്കുന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജ്ജനത്തേക്കാൾ ഭയാനകമായിരുന്നു അന്ന് ലങ്കയിലെ അന്തഃപുരത്തിലെ നിശബ്ദത. സ്വർണ്ണവിളക്കുകളിലെ നാളങ്ങൾ പുറത്തുനിന്നുവീശുന്ന തണുത്ത കാറ്റിൽ വിറച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. സുവർണ്ണ ലങ്കയുടെ അധിപൻ, ത്രിലോകങ്ങളും വിറപ്പിച്ച ദശാനനൻ തന്റെ അതിവിശാലമായ ശയനമുറിയിൽ അസ്വസ്ഥനായി അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും നടക്കുകയാണ്. അയാളുടെ ഓരോ കാൽവെപ്പിലും ആ വലിയ കൊട്ടാരത്തിന്റെ തറ വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. പുറത്ത്, കടലിനക്കരെ സീതയെ തിരഞ്ഞ് വാനരപ്പട ലങ്കയുടെ തീരങ്ങളിൽ താവളമടിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന വാർത്ത വന്നിട്ട് അധികനേരമായിട്ടില്ല. രാവണന്റെ കണ്ണുകളിൽ കോപത്തിന്റെ തീപ്പൊരികൾ പാറുന്നുണ്ടായിരുന്നു; അയാളുടെ ശ്വാസത്തിന് ചുട്ടുപഴുത്ത ഇരുമ്പിന്റെ ചൂടുണ്ടായിരുന്നു. അപ്പോഴാണ് ആ മുറിയിലേക്ക് അവൾ കടന്നുവന്നത്—മയന്റെ പുത്രിയും ലങ്കയുടെ മഹാറാണിയുമായ മണ്ഡോദരി. അവളുടെ കാൽച്ചിലമ്പുകളുടെ ശബ്ദം ആ നിശബ്ദതയെ ഭേദിച്ചു. അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ തന്റെ ഭർത്താവിനോടുള്ള ഭയമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് വരാനിരിക്കുന്ന സർവ്വനാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തമായ തിരിച്ചറിവിന്റെ വേദനയായിരുന്നു നിഴലിച്ചിരുന്നത്. സാക്ഷാൽ പരമശിവനെപ്പോലും തന്റെ അചഞ്ചലമായ ഭക്തികൊണ്ട് പ്രീതിപ്പെടുത്തിയ ആ വലിയ മനുഷ്യൻ, സ്വന്തം ഭാര്യയുടെ മൃദുവായ ശബ്ദത്തിലുള്ള ആ മുന്നറിയിപ്പ് കേൾക്കാൻ തയ്യാറായില്ല. അവിടെ നിന്നാണ് ലോകം കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ സാമ്രാജ്യങ്ങളിലൊന്നിന്റെ, പരാജയമറിയാത്ത ഒരു ഭരണാധികാരിയുടെ പതനം ആരംഭിക്കുന്നത്.

സുവർണ്ണ ലങ്കയിലെ അശാന്തമായ രാത്രികൾ

രാമായണം വെറുമൊരു യുദ്ധത്തിന്റെ കഥയല്ല, അത് മനുഷ്യന്റെ മനഃശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ തലങ്ങളെ വരച്ചുകാട്ടുന്ന ഇതിഹാസമാണ്. രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ച് ലങ്കയിൽ കൊണ്ടുവന്ന ദിവസം മുതൽ മണ്ഡോദരിയുടെ മനസ്സ് അശാന്തമായിരുന്നു. അവൾക്ക് രാവണന്റെ ശക്തിയെക്കുറിച്ച് യാതൊരു സംശയവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ദേവന്മാരെപ്പോലും കാൽക്കീഴിലാക്കിയ തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ പരാക്രമത്തിൽ അവൾക്ക് വലിയ അഭിമാനവുമുണ്ടായിരുന്നു. പക്ഷേ, അന്യന്റെ പത്നിയായ സീതയെ ലങ്കയിൽ കാലുകുത്താൻ അനുവദിച്ച നിമിഷം മുതൽ വരാനിരിക്കുന്ന ദുരന്തത്തിന്റെ കാറ്റ് മണ്ഡോദരി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ലങ്കയുടെ ആകാശത്ത് കരിമേഘങ്ങൾ ഉരുണ്ടുകൂടുന്നത് അവൾ മാത്രം കണ്ടു.

മണ്ഡോദരി വെറുമൊരു ഭാര്യയായിരുന്നില്ല. അസുരശില്പിയായ മയന്റെയും ഹേമ എന്ന അപ്സരസ്സിന്റെയും മകളായ അവൾക്ക് അപാരമായ ജ്ഞാനവും ദീർഘവീക്ഷണവും ഉണ്ടായിരുന്നു. ധർമ്മമെന്താണെന്നും അധർമ്മമെന്താണെന്നും അവൾക്ക് വ്യക്തമായി അറിയാമായിരുന്നു. സീത ലങ്കയിലെ അശോകവാടികയിൽ കണ്ണീർ വാർത്ത് ഇരിക്കുമ്പോൾ, ലങ്കയുടെ സ്വർണ്ണക്കൊട്ടാരത്തിനുള്ളിൽ മണ്ഡോദരി തന്റെ ഭർത്താവിനെ തിരുത്താനുള്ള കഠിനശ്രമത്തിലായിരുന്നു. പലപ്പോഴും കൊട്ടാരത്തിന്റെ മട്ടുപ്പാവിൽ നിന്ന് അവൾ അശോകവാടികയിലേക്ക് നോക്കും; അവിടെ ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ സങ്കടങ്ങളും പേറി ഇരിക്കുന്ന ആ സ്ത്രീയോട് അവൾക്ക് വല്ലാത്ത സഹതാപം തോന്നി. അവൾ രാവണന്റെ സദസ്സിലെ സ്തുതിപാഠകരെപ്പോലെയായിരുന്നില്ല. രാവണന് കേൾക്കാൻ ഇഷ്ടമുള്ള കാര്യങ്ങൾ പറയുകയായിരുന്നില്ല അവളുടെ ലക്ഷ്യം, മറിച്ച് രാവണൻ എത്ര കയ്പേറിയതാണെങ്കിലും കേൾക്കേണ്ട സത്യങ്ങൾ പറയുക എന്നതായിരുന്നു അവളുടെ ധർമ്മം.

സ്നേഹത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ മുന്നറിയിപ്പുകൾ

ഒരു രാത്രി, ലങ്ക മുഴുവൻ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ, ആരുമില്ലാത്ത നേരത്ത് മണ്ഡോദരി രാവണന്റെ അരികിലെത്തി. അവളുടെ ശബ്ദത്തിൽ സ്നേഹവും അതേസമയം വല്ലാത്തൊരു കാർക്കശ്യവുമുണ്ടായിരുന്നു. അവൾ രാവണന്റെ വലിയ കൈകൾ തന്റെ കൈകളിൽ എടുത്തുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു തുടങ്ങി, “നാഥാ, അങ്ങ് ദിഗ്വിജയം നേടിയവനാണ്. ലോകത്തിലെ സകല സമ്പത്തും അങ്ങയുടെ കാൽക്കീഴിലുണ്ട്. കൈലാസപർവ്വതം വരെ ഇളക്കിമറിച്ച അങ്ങയുടെ ഭുജബലം ത്രിലോകങ്ങൾക്കും അറിയാവുന്നതാണ്. പിന്നെന്തിനാണ് അങ്ങ് കാട്ടിൽ തപസ്സുചെയ്യുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്റെ പത്നിയെ ആഗ്രഹിച്ച് ഈ നാശം ചോദിച്ചുവാങ്ങുന്നത്? ആ സീത ഒരു സാധാരണ സ്ത്രീയല്ല, അവൾ ലങ്കയെ ചാമ്പലാക്കാൻ വന്ന സാക്ഷാൽ അഗ്നിയാണ്. അവളുടെ ഓരോ തുള്ളി കണ്ണുനീരും ഈ സുവർണ്ണ ലങ്കയുടെ അടിത്തറ തോണ്ടുകയാണ്. ദയവായി അവളെ രാമന് തിരികെ നൽകുക. അത് അങ്ങയുടെ വീരത്വത്തിന് ഒരു കുറവും വരുത്തില്ല, മറിച്ച് അങ്ങയുടെ വിവേകത്തെ ലോകം പ്രശംസിക്കുകയേ ഉള്ളൂ.”

പക്ഷേ, അഹങ്കാരത്തിന്റെ കൊടുമുടിയിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു മനുഷ്യന് എങ്ങനെയാണ് ഇത്രയും ലളിതമായ ഒരു സത്യം ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുക? രാവണൻ തന്റെ കൈകൾ വലിച്ചെടുത്ത് ഉറക്കെ ചിരിച്ചു. ആ ചിരിയിൽ പരിഹാസമുണ്ടായിരുന്നു. “മണ്ഡോദരീ, നീ വെറുമൊരു ഭീരുവായ സ്ത്രീയാണ്. കാട്ടിൽ അലയുന്ന രണ്ട് മനുഷ്യരെയും കുറെ കുരങ്ങന്മാരെയും കണ്ട് ഭയപ്പെടാൻ ഞാൻ വെറുമൊരു സാധാരണക്കാരനാണോ? എന്റെ കൈക്കരുത്ത് നീ മറന്നുപോയോ? ഇന്ദ്രനെയും യമനെയും വരെ തടവിലാക്കിയ എന്നെ, വനവാസിയായ ഒരു മനുഷ്യൻ എന്ത് ചെയ്യാനാണ്?”

തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ നാശത്തിലേക്ക് കുതിക്കുന്ന ഈ അന്ധത കണ്ട് മണ്ഡോദരിക്ക് അതിയായ വേദന തോന്നി. അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ശ്രമിച്ചു. “അങ്ങ് യാഥാർത്ഥ്യം കാണാൻ ശ്രമിക്കൂ പ്രഭോ,” അവൾ കെഞ്ചി. രാമന്റെ ഒറ്റ ബാണം കൊണ്ട് ഖരദൂഷണന്മാർ മരിച്ചുവീണ കാര്യം അവൾ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. ഹനുമാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് വന്ന് ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചുപോയത് ഒരു ചെറിയ മുന്നറിയിപ്പായി കാണാൻ അവൾ യാചിച്ചു. “കത്തിയമർന്ന ലങ്കയുടെ മണം ഇപ്പോഴും ഈ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് മാറിയിട്ടില്ല. ശത്രുവിന്റെ ശക്തിയെ വിലകുറച്ച് കാണുന്നത് ബുദ്ധിമാന്മാർക്ക് ചേർന്നതല്ല നാഥാ,” അവൾ പറഞ്ഞു. പക്ഷേ, രാവണന്റെ ചെവികൾ കൊട്ടിയടയ്ക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. സ്തുതിപാഠകരായ മന്ത്രിമാർ നൽകുന്ന വ്യാജ പ്രശംസകളിൽ അയാൾ പൂർണ്ണമായും മയങ്ങിക്കിടന്നു.

അഹങ്കാരത്തിന്റെ അന്ധത

ഒടുവിൽ മണ്ഡോദരി ഭയന്നതുപോലെ തന്നെ സംഭവിച്ചു. യുദ്ധം തുടങ്ങി. ലങ്കയുടെ തെരുവുകളിൽ ചോരപ്പുഴ ഒഴുകാൻ തുടങ്ങി. ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പടയാളികളുടെയും ശവശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് ലങ്ക നിറഞ്ഞു. രാവണന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട സേനാപതിമാർ ഓരോരുത്തരായി നിലംപതിച്ചു. സ്വന്തം സഹോദരനായ കുംഭകർണ്ണനും, ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലും തോൽപ്പിച്ച ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട മകൻ ഇന്ദ്രജിത്തും യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീരമൃത്യു വരിച്ചപ്പോൾ ലങ്കൻ കൊട്ടാരം കൂട്ടക്കരച്ചിലുകൾ കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. മകന്റെ ചേതനയറ്റ ശരീരം കണ്ട മണ്ഡോദരി തളർന്നുവീണു. എന്നിട്ടും രാവണൻ തന്റെ തെറ്റ് തിരുത്താൻ തയ്യാറായില്ല. വിനാശകാലേ വിപരീത ബുദ്ധി (Fate forces the intellect to work against oneself in times of destruction) എന്നത് എത്രത്തോളം സത്യമാണെന്ന് രാവണന്റെ അവസാന നാളുകൾ ലോകത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്തു.

അവസാന പോരാട്ടത്തിനായി യുദ്ധസന്നാഹങ്ങളോടെ രാവണൻ ഇറങ്ങിത്തിരിക്കുന്നതിന് മുൻപും, കണ്ണീരോടെ മണ്ഡോദരി അയാളുടെ കാലുകളിൽ വീണ് യാചിച്ചു. “ഇനിയെങ്കിലും ആ മഹാപതിവ്രതയെ തിരികെ നൽകുക. നമ്മുടെ വംശം പൂർണ്ണമായും നശിക്കാതിരിക്കാൻ അത് മാത്രമാണ് ഏകവഴി. എന്റെ മകൻ മരിച്ചുവീണ ഈ മണ്ണിൽ ഇനി നിങ്ങളുടെ ചോര വീഴുന്നത് കാണാൻ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല.” എന്നാൽ തന്റെ ഈഗോ ഉപേക്ഷിക്കാൻ രാവണൻ അപ്പോഴും തയ്യാറായില്ല. താൻ തെറ്റ് ചെയ്തു എന്ന് ലോകത്തിന് മുന്നിൽ സമ്മതിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, ആ തെറ്റിന് വേണ്ടി മരിക്കുന്നതാണ് തന്റെ വീരത്വത്തിന് ചേർന്നതെന്ന് അയാൾ വിശ്വസിച്ചു. ഒടുവിൽ, യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമബാണമേറ്റു രാവണൻ മരിച്ചുവീണപ്പോൾ, ആ ജീവനില്ലാത്ത ശരീരത്തിന് മുകളിൽ വീണ് വിലപിക്കുന്ന മണ്ഡോദരിയുടെ ചിത്രം രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും ഹൃദയഭേദകമായ കാഴ്ചകളിലൊന്നാണ്. അവൾ പറഞ്ഞതെല്ലാം അക്ഷരംപ്രതി സത്യമായി ഭവിച്ചു, പക്ഷേ അത് കേൾക്കാൻ അയാൾ ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നില്ല.

കാണാതെ പോയ സത്യം

ഈ കഥയിൽ മിക്കവരും കാണാതെ പോകുന്ന ഒരു വലിയ സത്യമുണ്ട്. അഗാധമായ ഒരു ഫിലോസഫിയാണിത്. രാവണനെ തോൽപ്പിച്ചത് ശ്രീരാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളല്ല; മറിച്ച് രാവണനെ തോൽപ്പിച്ചത് അയാളുടെ സ്വന്തം അഹങ്കാരമാണ് (Ahankara). സ്വന്തം ഭവനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന, ഏറ്റവും നിർമലമായ സ്നേഹത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ഒരു നല്ല ഉപദേശം കേൾക്കാനുള്ള വിനയം (Humility) അയാൾക്കില്ലാതെ പോയി. പുറമെയുള്ള ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ രാവണന് കഴിഞ്ഞു, എന്നാൽ ഉള്ളിലെ ശത്രുവായ ഈഗോയെ ജയിക്കാൻ അയാൾക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല.

മണ്ഡോദരിയുടെ ബുദ്ധി രാവണന്റെ ശക്തിയേക്കാൾ വളരെ വലുതായിരുന്നു. അത്രയും വലിയൊരു സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അധിപനായിട്ടും, തനിക്ക് ചുറ്റും നടക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ വിലയിരുത്താൻ രാവണന് കഴിഞ്ഞില്ല. അധികാരവും പണവും അഹങ്കാരവും മനുഷ്യന്റെ വിവേകത്തെ (Viveka) എങ്ങനെ അന്ധനാക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണിത്. രാവണന് ചുറ്റും എപ്പോഴും ‘അതെ, പ്രഭോ’ എന്ന് പറയുന്ന ഒരുപറ്റം മന്ത്രിമാരുണ്ടായിരുന്നു. അവർ രാവണന്റെ തെറ്റുകളെ ന്യായീകരിച്ചു, അയാളുടെ അഹങ്കാരത്തിന് വളമിട്ടു. എന്നാൽ മണ്ഡോദരി മാത്രമാണ് രാവണന്റെ മുഖത്തുനോക്കി സത്യം പറഞ്ഞത്. പക്ഷേ, അധികാരത്തിന്റെ മത്തിൽ നിൽക്കുന്നവർക്ക് സത്യം എപ്പോഴും കയ്പുള്ളതായിരിക്കും. കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് മാത്രം കേൾക്കുന്നവർ ഒടുവിൽ വലിയ വില നൽകേണ്ടി വരും.

നമ്മളിലെ രാവണനും മണ്ഡോദരിയും

ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് നടന്ന ഈ ഇതിഹാസ കഥ ഇന്നത്തെ കാലത്ത് പ്രസക്തമാകുന്നത് എങ്ങനെയാണ്? നമ്മളൊന്ന് ചുറ്റും നോക്കുക. നമ്മുടെ വീടുകളിൽ, ഓഫീസുകളിൽ, വലിയ കോർപ്പറേറ്റ് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ, എന്തിന് നമ്മുടെ സ്വന്തം മനസ്സിൽപ്പോലും ഈ കഥ ദിനംപ്രതി ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നില്ലേ?

• അടുപ്പമുള്ളവരുടെ വാക്കുകളെ വിലകുറച്ച് കാണുക: പലപ്പോഴും നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ ഏറ്റവും മികച്ച ഉപദേശങ്ങൾ നൽകുന്നത് നമ്മുടെ പങ്കാളിയോ, മാതാപിതാക്കളോ, അടുത്ത സുഹൃത്തുക്കളോ ആയിരിക്കും. എന്നാൽ ‘ഇവർക്കെന്ത് അറിയാം’ എന്ന ഭാവത്തിൽ നാം അത് തള്ളിക്കളയുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, വലിയൊരു നിക്ഷേപം നടത്തുമ്പോഴോ, സംശയകരമായ ഒരു ബിസിനസ്സ് തുടങ്ങുമ്പോഴോ ജീവിതപങ്കാളി നൽകുന്ന മുന്നറിയിപ്പുകളെ ഈഗോയുടെ പേരിൽ തള്ളിക്കളയുന്ന എത്രയോ പേരുണ്ട്. ഒടുവിൽ സർവ്വതും നഷ്ടപ്പെടുമ്പോഴാണ് അവർ ആ വാക്കുകളുടെ വില തിരിച്ചറിയുന്നത്.
• സ്തുതിപാഠകരെ വിശ്വസിക്കുക: അധികാര സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഇരിക്കുന്ന സി.ഇ.ഒ മാരോ, രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളോ പലപ്പോഴും തങ്ങളുടെ തെറ്റുകളെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നവരെ ശത്രുക്കളായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. കമ്പനിയുടെ തകർച്ച മുന്നിൽക്കണ്ട് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്ന വിശ്വസ്തരായ ജീവനക്കാരെ അവഗണിച്ച്, എന്തിനും തലകുലുക്കുന്ന സ്തുതിപാഠകരെ ഒപ്പം നിർത്തുന്നു. ഇത് ഒടുവിൽ വലിയ കോർപ്പറേറ്റ് പതനങ്ങളിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്.
• തെറ്റ് സമ്മതിക്കാനുള്ള മടി: ഒരു തെറ്റ് പറ്റി എന്ന് മനസ്സിലായാൽ അത് തിരുത്താൻ പലർക്കും വലിയ മടിയാണ്. കുടുംബബന്ധങ്ങളിൽ ഒരു ചെറിയ വാക്കുതർക്കം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, തെറ്റ് തന്റേതാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും അത് സമ്മതിക്കാൻ തയ്യാറാകാതെ ബന്ധം തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നവരുണ്ട്. മറ്റുള്ളവരുടെ മുന്നിൽ തന്റെ വില കുറഞ്ഞുപോകുമോ എന്ന ഭയം (Ego) കാരണം തെറ്റായ വഴിയിലൂടെ തന്നെ സഞ്ചരിച്ച് ഒടുവിൽ സമാധാനവും സന്തോഷവും നശിപ്പിക്കുന്ന ആധുനിക രാവണന്മാർ നമുക്ക് ചുറ്റും ധാരാളമുണ്ട്.

ഓരോ വിജയകരമായ തീരുമാനത്തിന് പിന്നിലും കേൾക്കാൻ തയ്യാറായ ഒരു മനസ്സുണ്ട്. എത്ര വലിയ പ്രതിഭയാണെങ്കിലും, എത്ര വലിയ സമ്പത്തിന്റെ ഉടമയാണെങ്കിലും, തന്നോട് സത്യം പറയുന്ന ഒരു ശബ്ദത്തെ തിരിച്ചറിയാനും അത് ഉൾക്കൊള്ളാനുമുള്ള വിവേകം ഇല്ലെങ്കിൽ പതനം ഉറപ്പാണ്. മണ്ഡോദരിമാർ ഇന്നും നമ്മുടെ വീടുകളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും ഉണ്ട്. അവർ ഒരുപക്ഷേ നമ്മുടെ ഭാര്യയാകാം, ഭർത്താവാകാം, ഉറ്റ സുഹൃത്താകാം, അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം മനഃസാക്ഷി തന്നെയാകാം. അവർ പല രൂപത്തിൽ നമുക്ക് മുന്നറിയിപ്പുകൾ നൽകുന്നുണ്ടാകാം. അത് കേൾക്കാനുള്ള ചെവി നമുക്കുണ്ടോ എന്നത് മാത്രമാണ് ചോദ്യം.

ലങ്ക കത്തിയമർന്നത് ഹനുമാന്റെ തീ കൊണ്ടല്ല, രാവണന്റെ അഹങ്കാരം കൊണ്ടാണ്. ഇന്ന് നമ്മുടെ ജീവിതത്തിലെ ചെറിയ പ്രശ്നങ്ങൾ വലിയ ദുരന്തങ്ങളായി മാറുമ്പോൾ, നമ്മൾ നമ്മളോട് തന്നെ ചോദിക്കേണ്ട ഒരു വലിയ ചോദ്യമുണ്ട്: എന്നോട് ഏറ്റവും സ്നേഹമുള്ളവർ പറയുന്ന സത്യങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ഞാൻ തയ്യാറാണോ, അതോ എന്റെ അഹങ്കാരം എന്നെ അന്ധനാക്കിയിരിക്കുകയാണോ? ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം കണ്ടെത്തുന്നിടത്താണ് ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും യഥാർത്ഥ വിജയം ആരംഭിക്കുന്നത്. അഹങ്കാരത്തിന്റെ കിരീടം അഴിച്ചുവെച്ച് വിനയത്തോടെ കേൾക്കാൻ പഠിക്കുന്നവർക്ക് മാത്രമേ ജീവിതമെന്ന മഹാസംഗ്രാമത്തിൽ വിജയിക്കാൻ കഴിയുകയുള്ളൂ.