ചാണക്യനും ദർഭപ്പുല്ലും: ശത്രുവിനെ വേരോടെ പിഴുതെറിയേണ്ടതിന്റെ രഹസ്യം

കൊടും വേനൽ. മഗധയിലെ വിശാലമായ മൺപാതകൾ തീച്ചൂളപോലെ ചുട്ടുപഴുത്ത് കിടക്കുകയാണ്. ആകാശത്ത് നിന്ന് അഗ്നിവർഷം പോലെ വെയിൽ താഴേക്ക് പതിക്കുന്നു. ചുറ്റും കരിഞ്ഞുണങ്ങിയ മരങ്ങളും വിണ്ടുകീറിയ പാടങ്ങളും മാത്രം. ഉഷ്ണക്കാറ്റ് വീശിയടിക്കുമ്പോൾ പൊടിപടലങ്ങൾ അന്തരീക്ഷത്തിൽ ചുഴിയായി മാറുന്നുണ്ട്. ആ വിജനമായ വഴിയിലൂടെ മെലിഞ്ഞ, എന്നാൽ അതികഠിനമായ ദൃഢനിശ്ചയം മുഖത്ത് പ്രകടമായ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ നടന്നുനീങ്ങുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വസ്ത്രങ്ങൾ ലളിതമായിരുന്നുവെങ്കിലും, ആ കണ്ണുകളിൽ ഒരു സാമ്രാജ്യത്തെ മുഴുവൻ ചുട്ടെരിക്കാൻ പോന്ന അഗ്നിയുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചുവടുകൾക്ക് പ്രത്യേകതരം താളമുണ്ടായിരുന്നു. ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് കുതിക്കുന്ന ഒരു പോരാളിയുടെ പതറാത്ത ചുവടുകൾ.

പെട്ടെന്നാണ് ആ യാത്രയ്ക്ക് തടസ്സമുണ്ടായത്. കാൽവെള്ളയിൽ എന്തോ ഒന്ന് ആഴത്തിൽ തറച്ചുകയറി. കൊടിയ വേദനയിൽ അദ്ദേഹം ഒരു നിമിഷം നിന്നുപോയി. കാൽ ഉയർത്തി നോക്കിയപ്പോൾ മാംസം തുളച്ച് ചോര കിനിയുന്നുണ്ട്. വഴിയിൽ പടർന്നുപിടിച്ചു കിടന്നിരുന്ന മൂർച്ചയേറിയ ദർഭപ്പുല്ലാണ് (Darbha grass) കാൽപാദത്തിൽ അതിക്രൂരമായി തുളച്ചുകയറിയത്. ഉണങ്ങിയ മണ്ണിലേക്ക് ആ ചോരത്തുള്ളികൾ ഇറ്റുവീണു. സാധാരണക്കാരനായ ഏതൊരാളും വേദനയാൽ പുളഞ്ഞ്, ആ പുൽക്കൊടി വലിച്ചൂരിയെറിഞ്ഞ്, കാലിലെ ചോര തുടച്ച് ശപിച്ചുകൊണ്ട് യാത്ര തുടർന്നേനെ. എന്നാൽ അവിടെ നിന്നത് സാധാരണക്കാരനായിരുന്നില്ല, ഭാരതത്തിന്റെ ചരിത്രം തിരുത്തിക്കുറിക്കാൻ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട സാക്ഷാൽ വിഷ്ണുഗുപ്തനായിരുന്നു. ലോകം പിന്നീട് ആദരവോടെയും അതിലേറെ ഭയത്തോടെയും വിളിച്ച പേര്, ചാണക്യൻ!

ചെറിയൊരു മുറിവ്, അസാധാരണമായ പ്രതികരണം

ചാണക്യൻ തന്റെ യാത്ര നിർത്തി. കാലിൽ തറച്ച പുൽക്കൊടി വലിച്ചെടുത്ത് ദൂരെയെറിഞ്ഞു. ചോര കിനിയുന്ന കാൽപാദം നിലത്തമർത്തി വെച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആ പുൽക്കൂട്ടത്തിലേക്ക് തന്നെ തുറിച്ചുനോക്കി. ആ നോട്ടത്തിൽ കോപമോ വേദനയോ ആയിരുന്നില്ല, മറിച്ച് തണുത്തുറഞ്ഞ ഒരുതരം നിശ്ചയദാർഢ്യമായിരുന്നു നിഴലിച്ചിരുന്നത്. തന്നെ മുറിവേൽപ്പിച്ച ഒന്നിനെയും ഈ ഭൂമുഖത്ത് അവശേഷിപ്പിക്കില്ല എന്ന ഉറച്ച തീരുമാനം ആ മുഖത്ത് വായിച്ചെടുക്കാമായിരുന്നു. അപ്പോഴാണ് വഴിയിലൂടെ കുതിരപ്പുറത്ത് ഒരു യാത്രക്കാരൻ ആ വഴി വന്നത്. കുളമ്പടികൾ കേട്ട് തിരിഞ്ഞുനോക്കാതെ ചാണക്യൻ തന്റെ പ്രവൃത്തിയിൽ മുഴുകി. യാത്രക്കാരൻ ഈ കാഴ്ച കണ്ട് കൗതുകത്തോടെ അവിടെ നിന്നു. മുറിവേറ്റ കാൽ വെച്ചുകൊണ്ട് ആ ബ്രാഹ്മണൻ എന്താണ് ചെയ്യാൻ പോകുന്നതെന്ന് അയാൾ ഉറ്റുനോക്കി.

ചാണക്യൻ യാത്ര തുടരുന്നതിന് പകരം അവിടെത്തന്നെ കുത്തിയിരുന്നു. തന്റെ കൈവശമുണ്ടായിരുന്ന ഭാണ്ഡം താഴെ വെച്ചു. അതിൽ നിന്നും കൂർത്ത അരികുകളുള്ള ഒരു ചെറിയ ഇരുമ്പായുധം പുറത്തെടുത്ത്, അദ്ദേഹം തന്നെ മുറിവേൽപ്പിച്ച ആ ദർഭപ്പുല്ലിന്റെ ചുവട്ടിലെ മണ്ണ് കിളയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. ചുട്ടുപൊള്ളുന്ന വെയിലിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നെറ്റിയിൽ നിന്ന് വിയർപ്പുതുള്ളികൾ അടർന്നുവീണു കൊണ്ടിരുന്നു. കൈകളിലെ പേശികൾ വലിഞ്ഞുമുറുകി. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം പിന്മാറിയില്ല. മണ്ണിൽ ആഴത്തിൽ വേരോടിയിരുന്ന ആ പുൽച്ചെടിയെ അദ്ദേഹം ചുറ്റുമുള്ള മണ്ണുമാറ്റി മുഴുവനായും വലിച്ചു പുറത്തിട്ടു.

ആ കാഴ്ച കണ്ട യാത്രക്കാരന് അത്ഭുതം അടക്കാനായില്ല. “കാലിൽ ഒരു പുൽക്കൊടി തറച്ചതിന് ഒരു മനുഷ്യൻ എന്തിനാണ് സ്വന്തം യാത്ര മുടക്കി ഇത്രയധികം സമയം കളയുന്നത്? ഇതിനെക്കാൾ വലിയ എത്രയോ തടസ്സങ്ങൾ ആ വഴിയിൽ ഇനിയുമുണ്ടാകാം. ഇയാൾക്ക് സമനില തെറ്റിയോ?” യാത്രക്കാരൻ ചിന്തിച്ചു. എന്നാൽ ചാണക്യൻ അവിടെയും നിർത്തിയില്ല. പുല്ല് പിഴുതുമാറ്റിയ ശേഷം, തന്റെ ഭാണ്ഡത്തിൽ കരുതിയിരുന്ന, യാത്രയിൽ ദാഹമകറ്റാൻ വെച്ചിരുന്ന മധുരം കലർത്തിയ അൽപം മോര് (Buttermilk) അദ്ദേഹം ആ കുഴിയിലേക്ക് ഒട്ടും മടിക്കാതെ ഒഴിച്ചു.

യാത്രക്കാരന്റെ ചോദ്യവും ചാണക്യന്റെ മറുപടിയും

ഇതുകൂടി കണ്ടതോടെ യാത്രക്കാരന് തന്റെ സംശയം അടക്കിവെക്കാനായില്ല. അയാൾ കുതിരപ്പുറത്തുനിന്നും താഴെയിറങ്ങി ചാണക്യന്റെ അടുത്തേക്ക് വന്നു.

“അല്ലയോ വിപ്ര,” യാത്രക്കാരൻ പരിഹാസവും അത്ഭുതവും കലർന്ന സ്വരത്തിൽ ചോദിച്ചു, “താങ്കളുടെ പ്രവൃത്തികൾ എന്നെ വല്ലാതെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നു. വഴി നടക്കുമ്പോൾ കാലിൽ മുള്ളോ കല്ലോ കൊള്ളുന്നത് സ്വാഭാവികമല്ലേ? അതിന് ഇത്രമാത്രം പക എന്തിനാണ്? താങ്കൾ ആ പുല്ല് മുഴുവൻ കഷ്ടപ്പെട്ട് പിഴുതുമാറ്റിയിരിക്കുന്നു. പോരാത്തതിന് അതിന്റെ വേരുകൾ നിന്നിരുന്ന മണ്ണിലേക്ക് താങ്കളുടെ ദാഹജലമായ മധുരമുള്ള മോര് ഒഴിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. തന്നെ ദ്രോഹിച്ച ശത്രുവിന് ആരെങ്കിലും മധുരം നൽകി സൽക്കരിക്കുമോ? താങ്കളുടെ ഈ പ്രവൃത്തി തികഞ്ഞ മണ്ടത്തരമല്ലേ?”

ചാണക്യൻ പതുക്കെ എഴുന്നേറ്റു. യാത്രക്കാരന്റെ കണ്ണുകളിലേക്ക് തുളച്ചുകയറുന്ന വിധത്തിൽ നോക്കി അദ്ദേഹം ശാന്തമായി, എന്നാൽ ഗാംഭീര്യമുള്ള ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു: “സുഹൃത്തേ, താങ്കൾ കണ്ടത് എന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ പുറംമോടി മാത്രമാണ്. ഞാൻ ഈ പുല്ലിന് മധുരം നൽകി സൽക്കരിച്ചതല്ല. മറിച്ച്, ഇതിന്റെ അന്ത്യം ഈ ഭൂമിയിൽ ഉറപ്പാക്കിയതാണ്. ഞാൻ ഈ പുല്ല് വെറുതെ പിഴുതുമാറ്റിയാൽ, മഴ പെയ്യുമ്പോൾ മണ്ണിൽ അവശേഷിക്കുന്ന ഇതിന്റെ ചെറിയൊരു വേരിൽ നിന്നുപോലും ഇത് വീണ്ടും തളിർക്കും. നാളെ ഈ വഴി വരുന്ന മറ്റാരുടെയെങ്കിലും കാലിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരുപക്ഷെ എന്റെ കാലിൽ തന്നെ ഇത് വീണ്ടും തറച്ചുകയറും. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇവിടെ മധുരം കലർത്തിയ മോര് ഒഴിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇതിന്റെ മണം പിടിച്ച് അധികം വൈകാതെ ആയിരക്കണക്കിന് ഉറുമ്പുകൾ ഈ കുഴിയിലേക്ക് വരും. മണ്ണിൽ അവശേഷിക്കുന്ന ഈ പുല്ലിന്റെ നേർത്ത വേരുകൾ പോലും ആ ഉറുമ്പുകൾ കാർന്നുതിന്നും. അതോടെ ഈ പുല്ലിന്റെ വംശം ഇവിടെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാകും.”

യാത്രക്കാരൻ ആ വാക്കുകളുടെ ആഴം മനസ്സിലാവാതെ, ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ ബുദ്ധിശക്തിക്ക് മുന്നിൽ തലകുനിച്ചുനിന്നു. ചാണക്യൻ തുടർന്നു: “അഗ്നി, രോഗം, ശത്രു, കടം എന്നിവയെ ഒരിക്കലും പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കരുത്. അവയുടെ ഒരു ചെറിയ അംശം ബാക്കിയുണ്ടായാൽ മതി, സമയം കിട്ടുമ്പോൾ അവ പഴയതിനേക്കാൾ ശക്തിയോടെ തിരികെ വരികയും നമ്മെ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. ഒരു ചെറിയ തീപ്പൊരി മതി വലിയൊരു വനത്തെ മുഴുവൻ ചാമ്പലാക്കാൻ. എന്തെങ്കിലും ഒരു പ്രവൃത്തി തുടങ്ങിയാൽ, അത് പൂർണ്ണമായും അവസാനിപ്പിക്കണം. പാതിവെന്ത തീരുമാനങ്ങളും പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ശത്രുക്കളുമാണ് ഒരു മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ദൗർബല്യം.”

കാണാതെ പോകുന്ന അർത്ഥതലങ്ങൾ

ചാണക്യന്റെ ഈ കഥ വെറുമൊരു വഴിയോരത്തെ സംഭവമല്ല. ഭാരതീയ തത്ത്വചിന്തയിലെ ഏറ്റവും ഗഹനമായ ഒരു പാഠമാണ് ഈ ചെറിയ സംഭവം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത്. ‘സമൂല നാശം’ അഥവാ ശത്രുവിനെയോ തടസ്സങ്ങളെയോ വേരോടെ പിഴുതെറിയുക എന്ന അത്യുജ്ജ്വലമായ തന്ത്രമാണ് ചാണക്യൻ ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കുന്നത്. മിക്ക മനുഷ്യരും പ്രശ്നങ്ങളെ നേരിടുന്നത് താത്കാലികമായ പരിഹാരങ്ങൾ കൊണ്ടാണ്. കാലിൽ തറച്ച മുള്ളെടുത്ത് മാറ്റുന്നതുപോലെ, അപ്പഴത്തെ വേദന മാറ്റാൻ മാത്രം നാം ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ പ്രശ്നം വീണ്ടും ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ എന്തുചെയ്യണം എന്ന് ആരും ചിന്തിക്കാറില്ല. ഈ അലസതയാണ് മനുഷ്യനെ എക്കാലവും പരാജയങ്ങളിലേക്ക് തള്ളിയിടുന്നത്.

രോഗം വന്നാൽ നാം മരുന്ന് കഴിക്കും. കുറച്ചു ഭേദമാകുമ്പോൾ, പൂർണ്ണമായും മാറുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ നാം മരുന്ന് നിർത്തും. എന്നാൽ ശരീരത്തിൽ അവശേഷിക്കുന്ന രോഗാണുക്കൾ പിന്നീട് കൂടുതൽ കരുത്തോടെ, പഴയ മരുന്നുകളെ അതിജീവിക്കാനുള്ള ശേഷിയോടെ തിരികെ വരും. കടം വാങ്ങിയാൽ കുറച്ചു തുക തിരിച്ചടച്ച് നാം സമാധാനിക്കും. എന്നാൽ ബാക്കിയുള്ള കടം പലിശയും കൂട്ടുപലിശയുമായി വളർന്ന് ഒടുവിൽ നമ്മെ വിഴുങ്ങാൻ പാകത്തിൽ വലുതാകും. ശത്രുവിനോട് യുദ്ധം ചെയ്ത് പകുതിക്ക് വെച്ച് സന്ധി ചെയ്യുമ്പോൾ, ആ ശത്രു തന്റെ മുറിവുണക്കി പകയോടെ തക്കസമയം പാർത്ത് കാത്തിരിക്കുകയാണെന്ന സത്യം നാം മറക്കുന്നു. ചാണക്യന്റെ ദർശനത്തിൽ ‘പകുതി’ എന്നൊരു വാക്കില്ല. ഒന്നുകിൽ പൂർണ്ണമായി ചെയ്യുക, അല്ലെങ്കിൽ ചെയ്യാതിരിക്കുക.

ഉറുമ്പുകളെക്കൊണ്ട് വേര് തീറ്റിക്കുക എന്നത് മറ്റൊരു വലിയ തന്ത്രമാണ്. നമ്മുടെ കൈകൾ കൊണ്ട് ചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത കാര്യങ്ങൾ, പ്രകൃതിയുടെയോ ചുറ്റുപാടുകളുടെയോ സഹായത്തോടെ പൂർത്തിയാക്കണം എന്നർത്ഥം. തനിക്ക് സമയമില്ലാത്തതുകൊണ്ട്, മണ്ണിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന സൂക്ഷ്മമായ വേരുകൾ നശിപ്പിക്കാനുള്ള ചുമതല അദ്ദേഹം ഉറുമ്പുകളെ ഏൽപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. ഇത് നേതൃത്വത്തിന്റെയും (Leadership) അധികാര വികേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെയും ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമാണ്. തനിക്ക് നേരിട്ട് ചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത കാര്യങ്ങൾ, അത് ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവരെക്കൊണ്ട് ചെയ്യിക്കുക എന്നതാണ് ഒരു മികച്ച നേതാവിന്റെ ലക്ഷണം.

പുതിയ കാലത്തെ പുല്ലുകൾ

ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് മഗധയിലെ മണ്ണിൽ നടന്ന ഈ സംഭവം ഇന്നത്തെ ആധുനിക ജീവിതവുമായി എത്രത്തോളം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് ചിന്തിച്ചുനോക്കൂ. നമ്മുടെ കോർപ്പറേറ്റ് ലോകത്തും, വ്യക്തിജീവിതത്തിലും, ഭരണതലത്തിലും ഈ ‘ദർഭപ്പുല്ലുകൾ’ നിരവധിയാണ്. താഴെ പറയുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുക:

• സാങ്കേതിക രംഗത്ത്: ഒരു സോഫ്റ്റ്‌വെയർ എഞ്ചിനീയർ തന്റെ കോഡിലെ ഒരു ചെറിയ തെറ്റ് (Bug) കണ്ടെത്തുന്നു. അപ്പോൾ സിസ്റ്റം പ്രവർത്തിക്കാൻ വേണ്ടി അയാൾ പെട്ടെന്ന് എന്തെങ്കിലും ഒരു താത്കാലിക പരിഹാരം (Patch) ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ആ തെറ്റിന്റെ യഥാർത്ഥ കാരണം (Root cause) അയാൾ തിരുത്തുന്നില്ല. വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം ആ ചെറിയ തെറ്റ് കാരണം മുഴുവൻ സിസ്റ്റവും തകർന്നുവീഴുന്നു. ചാണക്യൻ അന്ന് പറഞ്ഞ അതേ കാര്യം തന്നെയല്ലേ ഇവിടെയും സംഭവിക്കുന്നത്?
• ഭരണതലത്തിൽ: അഴിമതിയുടെ കാര്യവും വ്യത്യസ്തമല്ല. ഒരു ഉദ്യോഗസ്ഥൻ അഴിമതി നടത്തുമ്പോൾ അയാളെ മറ്റൊരു വകുപ്പിലേക്ക് സ്ഥലം മാറ്റുക മാത്രമാണ് പലപ്പോഴും ചെയ്യുന്നത്. ഇത് കാലിൽ തറച്ച പുല്ല് ഊരിയെറിയുന്നതിന് തുല്യമാണ്. ആ ഉദ്യോഗസ്ഥൻ പുതിയ സ്ഥലത്ത് ചെന്ന് വീണ്ടും അഴിമതി നടത്തും. അഴിമതി എന്ന പ്രവണതയെ വേരോടെ പിഴുതെറിയാൻ മടിക്കുന്ന ഒരു സമൂഹവും ഭരണകൂടവും ഒരിക്കലും പുരോഗതി പ്രാപിക്കില്ല.
• വ്യക്തിബന്ധങ്ങളിൽ: ബന്ധങ്ങളുടെ കാര്യത്തിലും ഈ തത്ത്വം പ്രസക്തമാണ്. പലപ്പോഴും സുഹൃത്തുക്കൾക്കിടയിലോ പങ്കാളികൾക്കിടയിലോ ചെറിയ ചെറിയ തെറ്റിദ്ധാരണകൾ ഉണ്ടാകാം. അവ അപ്പപ്പോൾ സംസാരിച്ച് തീർക്കാതെ, ഉള്ളിലൊതുക്കി വെച്ചാൽ, അത് മനസ്സിൽ വേരോടി വലിയൊരു പകയായി മാറും. പിന്നീട് ചെറിയൊരു പ്രശ്നം മതി, ആ ബന്ധം പൂർണ്ണമായും തകരാൻ. മനസ്സിലുണ്ടാകുന്ന വിഷമങ്ങളെ അപ്പപ്പോൾ തന്നെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കണം. ഒന്നും പാതിവഴിയിൽ അവശേഷിപ്പിക്കരുത്.
• വ്യക്തിപരമായ ദുശ്ശീലങ്ങൾ: ഒരാൾ തന്റെ ദുശ്ശീലങ്ങൾ മാറ്റാൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ ദുശ്ശീലത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ അയാൾ ഒഴിവാക്കുന്നില്ല. വേരുകൾ ബാക്കിവെച്ചതുകൊണ്ട് ആ ദുശ്ശീലം വീണ്ടും അയാളെ കീഴ്പ്പെടുത്തുന്നു.

ജീവിതവിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഏതൊരാളും പഠിക്കേണ്ട ഏറ്റവും വലിയ പാഠമാണിത്. നമ്മൾ തുടങ്ങിവെക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്? അതിൽ എത്ര കാര്യങ്ങൾ നാം പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടുണ്ട്? തടസ്സങ്ങളെ നാം നേരിടുന്നത് താത്കാലിക പരിഹാരങ്ങൾ കൊണ്ടാണോ, അതോ അതിനെ വേരോടെ പിഴുതെറിയാനുള്ള ധൈര്യം നാം കാണിക്കാറുണ്ടോ? ചാണക്യൻ അന്ന് ആ കുഴിയിലേക്ക് ഒഴിച്ച മോര്, കാലങ്ങൾക്ക് ശേഷവും നമ്മുടെ ചിന്തകളിലേക്ക് ഒഴിച്ചുതരുന്ന വെളിച്ചമാണ്. നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ നമ്മെ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്ന, നമ്മുടെ മുന്നേറ്റത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന ദർഭപ്പുല്ലുകൾ ഏതാണെന്ന് സ്വയം തിരിച്ചറിയുക. അവയെ വെറുതെ മുറിച്ചുമാറ്റിയാൽ പോരാ, വേരോടെ പിഴുതെറിയണം. കാരണം, വിധി ആരെയും വെറുതെ വിടില്ല; പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവയെല്ലാം ഒരുനാൾ മടങ്ങിവരും, കൂടുതൽ കരുത്തോടെ, കൂടുതൽ അപകടകാരിയായി. ശത്രുവിനെയും പ്രശ്നങ്ങളെയും നേരിടുമ്പോൾ ചാണക്യനെപ്പോലെ ചിന്തിക്കുക, പ്രവർത്തിക്കുക.