ദശരഥന്റെ സത്യവാചകവും രാമന്റെ വനവാസവും: ഒരു ധര്‍മ്മസങ്കടം

അയോധ്യയാകെ വർണ്ണാഭമായ ഉത്സവലഹരിയിലാണ്. നാളത്തെ സൂര്യോദയം സാക്ഷിയാകുന്നത് രഘുവംശത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സ്വപ്നമായ രാമന്റെ കിരീടധാരണത്തിനാണ്. നഗരവീഥികളിലെല്ലാം സ്വർണ്ണവർണ്ണത്തിലുള്ള തോരണങ്ങൾ ചാർത്തിയിരിക്കുന്നു, കൊട്ടാരമുറ്റത്ത് മംഗളവാദ്യങ്ങളുടെയും ചെണ്ടകളുടെയും താളം എങ്ങും മുഴങ്ങുന്നു. ചന്ദനത്തിന്റെയും കർപ്പൂരത്തിന്റെയും സുഗന്ധം കാറ്റിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. പ്രജകളെല്ലാം തങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രാജകുമാരൻ രാജാവാകുന്ന ആ ശുഭമുഹൂർത്തത്തിനായി ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞ് കാത്തിരിക്കുകയാണ്. എന്നാൽ, ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിന്റെ മഹാരാജാവായ ദശരഥൻ തന്റെ പ്രിയപത്നി കൈകേയിയുടെ അന്തഃപ്പുരത്തിലേക്ക് സന്തോഷം പങ്കിടാൻ കടന്നുചെല്ലുമ്പോൾ, അവിടെ അദ്ദേഹത്തെ കാത്തിരുന്നത് കനത്ത ഇരുട്ടായിരുന്നു. ദീപങ്ങളെല്ലാം അണഞ്ഞിരിക്കുന്നു, വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങളെല്ലാം പൊട്ടിച്ചെറിഞ്ഞ്, അലങ്കോലപ്പെട്ട മുടിയിഴകളുമായി കൈകേയി വെറും തറയിൽ കിടക്കുന്നു. അവൾ കോപഗൃഹത്തിലാണ്. വർണ്ണാഭമായ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്നും ആ ഇരുണ്ട മുറിയിലേക്കുള്ള ദശരഥന്റെ ചുവടുകൾ പിഴച്ചു. വരാനിരിക്കുന്ന മഹാദുരന്തത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ശീതക്കാറ്റ് ആ കോപഗൃഹത്തിൽ വീശിയടിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. സ്നേഹവും കടമയും തമ്മിലുള്ള ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ യുദ്ധത്തിന് അയോധ്യയുടെ മണ്ണിൽ അന്ന് തുടക്കം കുറിക്കുകയായിരുന്നു.

കോപഗൃഹത്തിലെ ഇരുട്ടും പഴയൊരു കടവും

ദശരഥൻ അത്ഭുതത്തോടെയും അതിലേറെ ആശങ്കയോടെയും കൈകേയിയുടെ അരികിലിരുന്നു. തന്റെ ജീവന്റെ പാതിയായ, താൻ ഏറ്റവും കൂടുതൽ സ്നേഹിക്കുന്ന അവൾക്ക് എന്ത് സങ്കടമാണ് വന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം ആകാംക്ഷയോടെ ചോദിച്ചു. “എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളേ, നിനക്കെന്ത് പറ്റി? ഈ പൊടിമണ്ണിൽ നീ കിടക്കുന്നതെന്തുകൊണ്ട്? നിന്റെ ഏത് ആഗ്രഹവും ഞാൻ സാധിപ്പിച്ചു തരാം. ആരെയാണ് ഞാൻ വധിക്കേണ്ടത്? ആരെയാണ് ഞാൻ മോചിപ്പിക്കേണ്ടത്? ഈ ഭൂമിയിലെ ഏത് സമ്പത്താണ് നിനക്ക് വേണ്ടത്?” മഹാരാജാവിന്റെ ഈ സ്നേഹമസൃണമായ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ ഒരു മൂർഖൻ പാമ്പിനെപ്പോലെ കൈകേയി ചീറ്റിയുണർന്നു. മന്ഥരയുടെ വിഷവാക്കുകൾ അവളുടെ മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായും കാർന്നുതിന്നിരുന്നു. അവൾക്ക് പുതിയതായി ഒന്നും വേണ്ടായിരുന്നു, പഴയ ഒരു കടം തിരിച്ചുചോദിക്കാൻ സമയമായിരിക്കുന്നു എന്ന് അവൾ രാജാവിനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു.

കാലങ്ങൾക്ക് മുൻപ് നടന്ന ഭയാനകമായ ദേവാസുര യുദ്ധം. ശംബരാസുരനുമായുള്ള ഘോരമായ പോരാട്ടത്തിൽ, ശരവർഷങ്ങൾക്കിടയിൽ ദശരഥന്റെ രഥത്തിന്റെ അച്ചുതണ്ട് തകർന്നു. മരണം മുന്നിൽക്കണ്ട ആ നിമിഷത്തിൽ, തന്റെ വിരൽ അച്ചുതണ്ടിലിട്ട് രഥം തകരാതെ കാത്തത് സാരഥിയായിരുന്ന കൈകേയിയായിരുന്നു. രക്തം വാർന്നൊലിച്ചിട്ടും അവൾ പിന്മാറിയില്ല. ആ ധീരതയ്ക്ക് പകരമായി ദശരഥൻ അവൾക്ക് രണ്ട് വരങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്തു. “എനിക്ക് ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ ഞാൻ ചോദിച്ചു വാങ്ങിക്കൊള്ളാം” എന്ന് പറഞ്ഞ് അവളത് മാറ്റിവെച്ചു. വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറം, രാമന്റെ പട്ടാഭിഷേകത്തിന്റെ തലേരാത്രിയിൽ, ആ പഴയ മുറിവുകളുടെ വിലയായി കൈകേയി ആ രണ്ട് വരങ്ങൾ തിരികെ ചോദിക്കുകയാണ്.

“മഹാരാജാവ് സത്യം ചെയ്യണം, ഞാൻ ചോദിക്കുന്നത് എനിക്ക് നൽകുമെന്ന്,” കൈകേയി പറഞ്ഞു. തന്റെ പ്രിയപുത്രനായ രാമന്റെ പേരിൽ ദശരഥൻ സത്യം ചെയ്തു. വിധി ആരെയും വെറുതെ വിടില്ല എന്നതിന് ഇതിലും വലിയ ഉദാഹരണമില്ല. തന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ, താൻ സ്വന്തം പ്രാണനേക്കാൾ സ്നേഹിക്കുന്ന മകന്റെ പേരിൽ ചെയ്ത സത്യം ദശരഥന്റെ കഴുത്തിലെ കുരുക്കായി മാറുകയായിരുന്നു. സത്യം ചെയ്തു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ മുറിയിലെ നിശബ്ദതയ്ക്ക് മരണത്തിന്റെ ഗന്ധമുണ്ടായിരുന്നു.

ഇടിത്തീ പോലെ ആ രണ്ട് വരങ്ങൾ

സൂര്യവംശത്തിലെ രാജാക്കന്മാർ പ്രാണൻ പോയാലും വാക്ക് മാറാത്തവരാണ് എന്ന ഉറപ്പിൽ കൈകേയി തന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ ഉന്നയിച്ചു. അവളുടെ വാക്കുകൾ ഓരോന്നും കൂർത്ത അസ്ത്രങ്ങൾ പോലെയാണ് ദശരഥന്റെ നെഞ്ചിലേക്ക് തറച്ചുകയറിയത്. “എന്റെ ആദ്യത്തെ വരം- നാളെ നടക്കേണ്ട പട്ടാഭിഷേകം എന്റെ മകൻ ഭരതന് അവകാശപ്പെട്ടതാണ്. രാമന് പകരം ഭരതനെ അയോധ്യയുടെ രാജാവായി വാഴിക്കണം. രണ്ടാമത്തെ വരം- രാമൻ നാളെ അതിരാവിലെ തന്നെ രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, മരവുരിയണിഞ്ഞ് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോകണം. പതിനാല് വർഷം രാമന്റെ വനവാസം ആയിരിക്കണം.”

ആ വാക്കുകൾ കേട്ടതും കൊടുങ്കാറ്റിൽ വൻമരം കടപുഴകി വീഴുന്നതുപോലെ ദശരഥൻ ബോധരഹിതനായി നിലംപതിച്ചു. ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെപ്പോലെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. അയോധ്യയുടെ മഹാരാജാവ്, ലോകം മുഴുവൻ അടക്കിഭരിക്കുന്ന ചക്രവർത്തി, തന്റെ പത്നിയുടെ കാലുകളിൽ വീണ് യാചിച്ചു. “എന്റെ സർവ്വസ്വവും നീ എടുത്തോളൂ, ഈ കിരീടവും സിംഹാസനവും ഭരതന് നൽകിക്കോളൂ, പക്ഷെ രാമനെ കാട്ടിലേക്ക് അയക്കരുത്. രാമനില്ലാതെ എനിക്ക് ഒരു നിമിഷം പോലും ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല. അവനെ ആ കൊടുംകാട്ടിലേക്ക് അയക്കാൻ മാത്രം എന്ത് തെറ്റാണ് അവൻ നിന്നോട് ചെയ്തത്?”

പക്ഷെ കൈകേയിയുടെ ഹൃദയം കരിങ്കല്ലായി മാറിയിരുന്നു. അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ യാതൊരു അലിവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. “നിങ്ങൾ സത്യം ലംഘിച്ചാൽ, ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിന് അത് തീരാത്ത കളങ്കമായിരിക്കും. ലോകം നിങ്ങളെ നോക്കി പരിഹസിക്കും. സത്യം പാലിക്കാൻ കഴിയാത്ത രാജാവിന് സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കാൻ അർഹതയില്ല,” അവൾ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. ദശരഥൻ ഒരു വലിയ ധർമ്മസങ്കടത്തിന്റെ ചുഴിയിൽ പെട്ടുപോയി. ഒരു വശത്ത് ജീവനേക്കാൾ സ്നേഹിക്കുന്ന മകൻ, മറുവശത്ത് താൻ നൽകിയ വാക്ക് (സത്യം). അച്ഛന്റെ സ്നേഹവും രാജാവിന്റെ ധർമ്മവും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടത്തിൽ, ഒടുവിൽ ദശരഥന്റെ പ്രാണൻ പിടഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ആ രാത്രി അയോധ്യയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും നീളമേറിയതും വേദനാജനകവുമായ രാത്രിയായിരുന്നു.

മന്ദസ്മിതത്തോടെ ഇറങ്ങിപ്പോകുന്ന മകൻ

നേരം പുലർന്നു. പുറത്ത് മംഗളവാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്നുണ്ട്. പട്ടാഭിഷേകത്തിന് ഒരുങ്ങി, പട്ടുനൂൽ വസ്ത്രങ്ങളും സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളും ധരിച്ച് എത്തിയ രാമൻ കാണുന്നത് നിലവിളിച്ചു കരയുന്ന അച്ഛനെയും, കഠിനഹൃദയയായി നിൽക്കുന്ന കൈകേയിയെയുമാണ്. കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ രാമന്റെ മുഖത്ത് ഒരു ഭാവവ്യത്യാസവും ഉണ്ടായില്ല. ആ കണ്ണുകളിൽ ഭയമോ നിരാശയോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അച്ഛനോടോ കൈകേയിയോടോ രാമന് യാതൊരു ദേഷ്യവും തോന്നിയില്ല. പകരം, തന്റെ പിതാവ് ഒരു വാക്ക് ലംഘിച്ചതിന്റെ പേരിൽ നരകത്തിൽ പോകരുതെന്നും, ആ വംശത്തിന് കളങ്കം വരരുതെന്നും രാമൻ ആഗ്രഹിച്ചു.

“ഇതിനായിരുന്നോ അച്ഛൻ ഇത്രയധികം സങ്കടപ്പെട്ടത്? അച്ഛന്റെ വാക്ക് പാലിക്കാൻ ഈ രാജ്യമല്ല, എന്റെ ജീവൻ വേണമെങ്കിലും ഞാൻ നൽകും. എന്റെ അമ്മ ആവശ്യപ്പെട്ടത് എനിക്ക് സന്തോഷത്തോടെ നൽകാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ മാത്രമാണ്,” രാമൻ ശാന്തനായി പറഞ്ഞു. താൻ ജനിച്ചുവളർന്ന, നാളെ താൻ ഭരിക്കേണ്ടിയിരുന്ന സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ രാജകീയ വസ്ത്രങ്ങൾ യാതൊരു മടിയും കൂടാതെ അഴിച്ചുവെച്ച് രാമൻ സന്യാസിയുടെ മരവുരി അണിഞ്ഞു.

രാമന്റെ വനവാസം എന്നത് വെറുമൊരു യാത്രയായിരുന്നില്ല, അത് ധർമ്മത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രായോഗിക പാഠമായിരുന്നു. സിംഹാസനം നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ നിരാശയോ, കാട്ടിലെ കഷ്ടപ്പാടുകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയമോ ആ മുഖത്തുണ്ടായിരുന്നില്ല. അച്ഛൻ നൽകിയ വാക്ക് അച്ഛനേക്കാൾ വിലപ്പെട്ടതായി കണ്ട്, അത് പാലിക്കാനുള്ള ബാധ്യത പുത്രന്റേതാണെന്ന് രാമൻ ലോകത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഭാര്യയായ സീതയും അനുജനായ ലക്ഷ്മണനും രാമനൊപ്പം കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അയോധ്യയിലെ പ്രജകൾ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവരുടെ രഥത്തിന് പിന്നാലെ ഓടി. അവർ അയോധ്യയുടെ അതിർത്തി കടന്ന് കാനനത്തിലേക്ക് മറഞ്ഞപ്പോൾ, തന്റെ പ്രാണനായ രാമനെ പിരിഞ്ഞ വേദനയിൽ ദശരഥൻ അന്ത്യശ്വാസം വലിച്ചു. വാക്ക് പാലിക്കാൻ ആ പിതാവ് നൽകിയ വില സ്വന്തം ജീവനായിരുന്നു.

ധർമ്മത്തിന്റെ അദൃശ്യപാഠങ്ങൾ

രാമായണത്തിലെ ഈ ഭാഗം വായിക്കുമ്പോൾ നമ്മൾ പലപ്പോഴും കൈകേയിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുകയോ ദശരഥന്റെ നിസ്സഹായതയോർത്ത് സങ്കടപ്പെടുകയോ ചെയ്യാറുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ കഥയ്ക്ക് പിന്നിൽ ഭൂരിഭാഗം ആളുകളും കാണാതെ പോകുന്ന വലിയൊരു സത്യമുണ്ട്. ദശരഥൻ ഒരു സർവ്വാധികാരിയായ ചക്രവർത്തിയായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് വേണമെങ്കിൽ കൈകേയിയെ തടവിലാക്കാമായിരുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ അവളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ തള്ളിക്കളയാമായിരുന്നു. കൊട്ടാരത്തിലുള്ള ആരും കൈകേയിയെ അനുകൂലിക്കുമായിരുന്നില്ല. ഭരതൻ പോലും അമ്മ ചെയ്തത് വലിയ തെറ്റാണെന്നേ പറയുമായിരുന്നുള്ളൂ.

എന്നിട്ടും ദശരഥൻ തന്റെ വാക്ക് ലംഘിച്ചില്ല. കാരണം, ധർമ്മം എന്നത് മറ്റുള്ളവർ കാണാൻ വേണ്ടി ചെയ്യുന്നതല്ല; അത് അവനവനോട് തന്നെയുള്ള ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. “പ്രാണൻ പോയാലും വാക്ക് പോകരുത്” (Pran Jaye Par Vachan Na Jaye) എന്ന തത്വം അവിടെ അക്ഷരംപ്രതി പാലിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു. രാമന്റെ മഹത്വം കിടക്കുന്നത് ആ സിംഹാസനം ഉപേക്ഷിച്ചതിലല്ല, മറിച്ച് തന്റെ പിതാവ് അനുഭവിച്ച മാനസിക സംഘർഷം മനസ്സിലാക്കി, അദ്ദേഹത്തെ സത്യലംഘനമെന്ന പാപത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചതിലാണ്. അധികാരം എന്ന പ്രലോഭനത്തേക്കാളും, സ്വന്തം സുഖസൗകര്യങ്ങളേക്കാളും വലുതാണ് ഒരു വ്യക്തിയുടെ വാക്കിലെ സത്യസന്ധത എന്ന് ഈ കഥ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ആധുനിക ലോകവും സത്യവാചകവും

ഇന്നത്തെ കാലത്ത് ഈ കഥയ്ക്ക് എന്ത് പ്രസക്തിയാണുള്ളത് എന്ന് നാം ചിന്തിച്ചേക്കാം. ഇന്ന് വാക്കുകൾക്ക് എന്തെങ്കിലും വിലയുണ്ടോ? എഗ്രിമെന്റുകളിലും കരാറുകളിലും പഴുതുകൾ കണ്ടുപിടിച്ച് വാക്ക് മാറ്റാൻ മത്സരിക്കുന്നവരാണ് ഇന്നത്തെ തലമുറ. വ്യക്തിബന്ധങ്ങളിലും പ്രൊഫഷണൽ ജീവിതത്തിലും നമ്മൾ എത്രയെത്ര വാഗ്ദാനങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ ലംഘിക്കുന്നു! നമ്മുടെ സൗകര്യങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി സത്യങ്ങളെ നമ്മൾ വളച്ചൊടിക്കുന്നു.

• തൊഴിലിടങ്ങളിലെ വാഗ്ദാനങ്ങൾ: ഒരു പ്രോജക്ട് സമയത്ത് തീർത്തുതരാമെന്നോ, ഒരു സഹപ്രവർത്തകനെ പ്രതിസന്ധിയിൽ സഹായിക്കാമെന്നോ നമ്മൾ നൽകുന്ന വാക്ക് പാലിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ? കോർപ്പറേറ്റ് ലോകത്ത് പലപ്പോഴും വാഗ്ദാനങ്ങൾ വെറും കടലാസ് തുണ്ടുകൾ മാത്രമായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ബിസിനസ്സിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ അല്ലെങ്കിൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ മൂലധനം അവരുടെ വിശ്വാസ്യതയാണ്. വാക്ക് പാലിക്കുന്ന, പ്രതിസന്ധി ഘട്ടങ്ങളിൽ കൂടെ നിൽക്കുന്ന ഒരു ലീഡറെ മാത്രമേ ടീം അംഗങ്ങൾ ഹൃദയം കൊണ്ട് ബഹുമാനിക്കൂ.
• കുടുംബത്തിലെ സത്യങ്ങൾ: വിവാഹവേദിയിൽ പരസ്പരം നൽകുന്ന വാഗ്ദാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും ചെറിയ പ്രതിസന്ധികൾ വരുമ്പോൾ തന്നെ തകർന്നുപോകുന്നു. മാതാപിതാക്കൾ കുട്ടികൾക്ക് നൽകുന്ന ചെറിയ വാഗ്ദാനങ്ങൾ പോലും അവർക്ക് വലുതാണ്. അത് ലംഘിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, കുട്ടികൾക്ക് മാതാപിതാക്കളോടുള്ള വിശ്വാസമാണ് നഷ്ടപ്പെടുന്നത്. പ്രതിസന്ധികൾ വരുമ്പോൾ വാക്ക് മാറ്റുന്ന പങ്കാളികൾ കുടുംബത്തിന്റെ അടിത്തറയാണ് തോണ്ടുന്നത്. സത്യസന്ധതയില്ലാത്ത ബന്ധങ്ങൾ മണൽക്കൊട്ടാരം പോലെയാണ്.
• വ്യക്തിപരമായ മൂല്യങ്ങൾ: നമ്മുടെ സൗകര്യത്തിനനുസരിച്ച് മാറ്റാനുള്ളതല്ല നമ്മൾ നൽകുന്ന വാക്കുകൾ. കഷ്ടപ്പാടുകൾ വരുമ്പോഴും, നമ്മൾ നൽകിയ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോഴാണ് നമ്മുടെ വ്യക്തിത്വം പൂർണ്ണമാകുന്നത്. കാറ്റ് വരുന്ന ദിക്ക് അറിഞ്ഞ് വാക്ക് മാറ്റുന്നവർക്ക് താത്കാലിക ലാഭങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം, പക്ഷെ അവർക്ക് ഒരിക്കലും സമൂഹത്തിൽ നിന്നോ സ്വന്തം മനസ്സാക്ഷിയിൽ നിന്നോ ആദരവ് ലഭിക്കില്ല. ആന്തരികമായ സമാധാനം അവർക്ക് നഷ്ടപ്പെടും.

ദശരഥന്റെ ധർമ്മസങ്കടം ഇന്നത്തെ കാലത്തെ ഓരോ മനുഷ്യനും നേരിടുന്ന പ്രതിസന്ധിയാണ്. എളുപ്പമുള്ള വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കണോ അതോ സത്യത്തിന്റെ കഠിനമായ വഴിയിലൂടെ നടക്കണോ എന്ന ചോദ്യം പലപ്പോഴും നമ്മുടെ മുന്നിലും വരാറുണ്ട്. വാഗ്ദാനങ്ങൾ നൽകാൻ എളുപ്പമാണ്, എന്നാൽ അത് പാലിക്കാൻ ചിലപ്പോൾ നമ്മുടെ സർവ്വസ്വവും ത്യജിക്കേണ്ടി വന്നേക്കാം. അവിടെയാണ് നമ്മൾ ആരാണെന്ന് തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നത്.

നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപ്, അയോധ്യയുടെ രാജവീഥികളിലൂടെ മരവുരിയണിഞ്ഞ്, തന്റെ അച്ഛന്റെ വാക്ക് കാക്കാൻ വേണ്ടി കാട്ടിലേക്ക് നടന്നുപോയ ആ രാജകുമാരന്റെ കാൽപ്പാടുകൾ ഇന്നും മാഞ്ഞിട്ടില്ല. കാരണം, അവ വെറും കാൽപ്പാടുകളായിരുന്നില്ല; വരുംതലമുറകൾക്ക് നടന്നുപോകാനായി ധർമ്മം തന്നെ തീർത്ത വഴികളായിരുന്നു. നമ്മൾ നൽകുന്ന വാക്കുകൾക്ക് നമ്മുടെ ജീവനേക്കാൾ വിലയുണ്ടെന്നും, സത്യം എന്നത് ജീവിതത്തിലെ ഒരു അലങ്കാരമല്ല, മറിച്ച് അത് ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണെന്നും ആ കാൽപ്പാടുകൾ ഇന്നും നമ്മോട് വിളിച്ചുപറയുന്നു. വാക്ക് കൊടുക്കുന്നതിന് മുൻപ് ചിന്തിക്കുക, കൊടുത്ത വാക്ക് എന്ത് വിലകൊടുത്തും പാലിക്കുക. അഗ്നിയിൽ കുരുത്ത പൊന്നുപോലെ, സത്യത്തിൽ ഉറച്ച ബന്ധങ്ങളും വ്യക്തിത്വങ്ങളും കാലത്തെ അതിജീവിച്ച് തിളങ്ങുക തന്നെ ചെയ്യും. ആ തിളക്കമാണ് മനുഷ്യനെ മഹത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്.